Onderzoeksacties cultuur rond het Belgisch Trekpaard

De Trekpaardenraad stelde eind 2016 een erfgoedzorgplan (zie bijlage pdf) op met zes prioriteiten. Dit erfgoedzorgplan werd tijdens een algemeen infomoment teruggekoppeld naar de brede erfgoedgemeenschap. Alle feedback en commentaar werden meegenomen in het verder traject.
De onderzoeksacties spitsen zich enerzijds toe op het diergeneeskundig en genetisch onderzoek en sluiten zo aan bij prioriteit 1 (fokken van een gezond trekpaard). Anderzijds sluit de vele historische studies aan bij prioriteit 6 (erfgoed van het trekpaard onder de aandacht brengen).

WAT ER AL GEBEURT

1.    Diergeneeskundig en genetisch onderzoek

Trekpaarden hebben typische zware benen met een weelderig ‘behang’. De gezondheid van het benenwerk is een bijzonder actueel onderwerp. CPL of chronisch progressief lymfoedeem is een erfelijke ziekte die vooral zwaarder gebouwde paardenrassen met veel beharing aan de onderbenen treft. Zo’n 70 % van de populatie van de Belgische trekpaarden is aangetast en is dan ook  - rekening houdend met de kleine populatie aan Belgische trekpaarden - een ernstige bedreiging voor de toekomst van het ras. De laatste jaren werd veel ingezet op onderzoek naar deze aandoening, o.a. door Dr. Hilde De Cock en dr. Kirsten De Keyser en prof. Dr. Nadine Buys.
Het HORSEGENE-project is een groot Europees onderzoeksproject  (2014-2017) waarin de KU Leuven, de Animal Health Trust (Verenigd Koninkrijk), de Swedish University of Agricultural Sciences (Zweden) en Wageningen University (Nederland) samen met meer dan tien betrokken organisaties uit de sector onderzoek voeren naar erfelijke ziekten bij paarden. In november 2017 stelt Liesbeth François (KU Leuven) in een doctoraatsverdediging haar bevindingen uit het Horsegene-project voor. Het doel van het project is om de genetische achtergrond van osteochondrose (ontwikkelingsstoornis van het kraakbeen), staart- en maneneczeem en chronisch progressief lymfoedeem (CPL) verder te ontrafelen. Dit project geeft een basis voor een fokwaardeschatting en genoomselectie. Informatie op DNA-niveau van paarden kan bijdragen aan de fokkerij- en selectiebeslissingen om de ernstige problemen, veroorzaakt door deze ziekten in de paardensector, te kunnen aanpakken en daarmee het welzijn van paarden te verbeteren. Van alle gekeurde hengsten heeft de KU Leuven een bloedstaal en van de hengsten wordt bij de veterinaire keuring te Merelbeke en Luik ook foto’s genomen. Er wordt vanaf dit jaar van elk veulen een haarstaal naar de KU Leuven gestuurd en vanaf volgend jaar ook van alle merries die een eerste veulen krijgen. Op die wijze is er zowel een fenotype als een DNA staal.

2.    Historisch onderzoek
Er verschenen al veel verschillende onderzoeken, boeken en andere publicaties over (aspecten van) de geschiedenis van de cultuur rond het Belgisch trekpaard. Het onderstaande overzicht belicht hiervan een beredeneerde selectie.
  • De Brauwer P., Het Belgisch Trekpaard. Een levend monument, 2005
Dit is het meest complete werk, met een ruim historisch overzicht, ingebed in een breed kader op vlak van beleid, economie en cultuur, met kaderstukken over bvb. natiepaarden, het haarkleed en -kleuren, trekpaardengebruik in bosbouw, … Het in deze publicatie verwerkte diverse beeldmateriaal is representatief voor de waaier aan erfgoed van de trekpaardencultuur, inclusief relevant archiefmateriaal. De auteur heeft aandacht voor de heropleving van de trekpaardencultuur sinds de jaren 1980, met duiding van nieuwe initiatieven zoals men-, trek- en ploegwedstrijden, processies, oogstfeesten, ganzenrijden, jaarmarkten, garnaalvissers te paard en dressuurpraktijken.
  • Peerlings J., Van der Weerden T. en van Hoof W., Het trekpaard, 2007
Deze publicatie vertrekt vanuit een geografisch bredere focus, namelijk: België en Nederland, met een korte behandeling van trekpaardenrassen in West-Europa en VS. Het erin verwerkte historisch overzicht belicht voornamelijk kampioenhengsten en invloedrijke fokkerijen. Het werk is nuttig omwille van de praktische, sterk adviserende passages betreffende voeding, ziektes, verzorging, opleiding, training. Daarnaast belicht hij op summiere wijze enkele tradities en praktijken van de trekpaardencultuur, zoals het verloop van keuringen en traditie van toilettage,  boomslepen en landbouwactiviteiten, men-, trek- en ploegwedstrijden, garnaalvissers, processies, ganzenrijden, …
  • Van den Abbeelle O. en Damen P., Het Belgisch trekpaard 1885-1985, 1985
Dit jubileumboek van het Eeuwfeestcomité van het Belgische Trekpaard bevat zeer diverse bijdragen. Het erin verwerkte historisch overzicht belicht voornamelijk kampioenhengsten en invloedrijke fokkerijen, met aandacht voor de (voor)geschiedenis van het studbook, voor de rasstandaard en het economisch belang van het trekpaard.
  • Van Lathem T., ’t Paardendorp Vollezele. Geschiedenis en museum, 2011
Dit werk bundelt korte artikels en overnames uit oudere werken over de geschiedenis van fokkerijen uit Vollezele tussen eind 19de eeuw en het interbellum, aangevuld met teksten over het ontstaan en eerste 10 jaar van het Museum van het Belgisch trekpaard.
  • Van Dixhoorn Ph., Vollezele, bakermat van het Belgisch Trekpaard, 2000
Deze publicatie belicht de geschiedenis van fokkerijen uit Vollezele tussen het einde van de 19de eeuw en het interbellum, met veel foto’s van kampioenhengsten en stoeterijen.
  • Het Belgisch Trekpaard in foto's. Le Cheval de Trait en Belgique en photos, 1995
Dit jubileumboek van de KMBT biedt een fotografisch overzicht van nationale kampioenpaarden, doorspekt met korte historische nota’s.
  • De Roo J., De paardensector in België, 2010
Deze publicatie is zeer breed van opzet, bespreekt alle erkende paardenrassen in België en hun gebruiken, zoals dressuur, jumping, mennen, …, inclusief praktische passages met betrekking tot voeding, stalling, verzorging, opleiding en training.
  • Tijdschrift KMBT
Geregeld bevat dit magazine ook historische artikels die de geschiedenis van fokkerijen belichten. Een selectie is opgenomen in de bibliografiebijlage (pdf).
  • Het erfgoedproject ‘In de bres voor het Brabants trekpaard’
Het basisonderzoek naar het materieel en immaterieel erfgoed van het Belgisch trekpaard, uitgevoerd door het CAG, omvat ook een hoofdstuk over de geschiedenis van het zware paard in Vlaanderen tot de vorming van één uniform Belgisch trekpaard omstreeks de jaren 1880 en over de evolutie van het Belgische trekpaardenras tot vandaag. (zie bijlage (pdf)).  
 
TOEKOMSTIGE ACTIES

●       Keuringen en prijskampen met de nadruk op gezondheid en dierenwelzijn

De Trekpaardenraad heeft het fokken van een gezonder trekpaard als eerste prioriteit aangeduid op het erfgoedzorgplan, aangezien dit de basis vormt voor de ICE-praktijken die eigen zijn aan de trekpaardencultuur. Dat betekent dat er acties moeten ondernomen worden om de leefbaarheid en de levensduur van het trekpaard te verhogen, onder andere via onderzoek. Het streefdoel van een gezonder trekpaard zal bereikt worden door
  • enerzijds bijkomend diergeneeskundig onderzoek, onder de vorm van een vervolg op het HORSEGENE onderzoek, ingebed in een ruimere studie rond osteochondrose bij paarden;
  • anderzijds toepassing van onderzoeksgebaseerde procedures bij keuringen en prijskampen, die leiden tot gelijke behandelingen en transparante beslissingen die ‒minder dan in het heden ‒ hengsten met een slechte score voor beenwerk tot kampioen uitroepen.
Met betrekking tot dit laatste punt, besliste de Trekpaardenraad om als acties op te nemen:
  1. instellen van een verplichte veterinaire analyse en controle voor alle hengsten die deelnemen aan keuring, waarbij een score van A of AA de ondergrens vormt om in aanmerking te komen voor goedkeuring voor openbare dekdienst. Het bekomen van een dergelijk gezondheidslabel is facultatief voor andere hengsten, terwijl het verplicht moet worden voor merries die deelnemen aan nationale prijskampen;
  2. strikter reglementeren van beoordelingscriteria op keuring en nationale prijskamp: enkel trekpaarden met score A of AA toelaten en dit gezondheidslabel, toegekend door de faculteit dierengeneeskunde van de UGent, in de plaats stellen van het advies van een door de KMBT-VFBT aangestelde dierenarts die het beenwerk beoordeelt aan de hand van het door KMBT-VFBT opgesteld objectief beoordelingskader.
Deze intenties worden alvast verder concreet gemaakt door:
  • de implementatie, na de goedkeuring op 27/06/2017 door de algemene vergadering van de KMBT, van de wijziging van het technisch reglement, waardoor een minimumleeftijd van respectievelijk 6 jaar (geboren in 2012 of vroeger) en 7 jaar (geboren in 2012 of vroeger) opgelegd wordt om nationaal kampioenhengst of -merrie te kunnen worden. Tegelijkertijd is voorzien dat oud-nationaal kampioenen opnieuw kunnen deelnemen. Met deze maatregelen wordt beoogd de selectie naar duurzame trekpaarden met hard beenwerk te bevorderen.
  • de toepassing van het protocol met de faculteit dierengeneeskunde van de UGent om veterinaire analyse en controle uit te voeren voorafgaand aan (en in de toekomst los van) de keuring voor openbare dekdienst wordt voorbereid. Deze controle bestaat
1° een vooronderzoek:
  • radiografie (LM) van de 4 ledematen om het aantal huidplooien te beoordelen
  • klinisch onderzoek (controle identiteit, inspectie en palpatie inclusief score huidplooien, controle beweging) + huidbiopten in het kader van onderzoek naar CPL
  • auscultatie hart en longen+ endoscopie larynx
2° een vervolgonderzoek:
  • klinisch onderzoek (controle identiteit, controle beweging)
  • radiografisch onderzoek met opnames van beide knieën, beide sprongen, de 4 kogels en de beide voorhoeven (osteochondrose screening)
De resultaten van de veterinaire keuring van de hengsten worden gepubliceerd op de website van de KMBT. Zie: http://www.trekpaard.be/nl/hengsten/.

●       Publicatie Immaterieel erfgoed van het Belgisch Trekpaard (2017-2018)
De Dienst Erfgoed van de Provincie Vlaams-Brabant, i.s.m. CAG en Openbaar Kunstbezit Vlaanderen, werkt aan de samenstelling van een publicatie over geschiedenis, heden en verleden van de trekpaardencultuur, met nadruk op de immateriële aspecten van dit erfgoed. De ontwikkeling van de publicatie verloopt parallel aan en inspireert zich op onderzoek en documentering CAG (rapport trekpaardenerfgoed en interviews met betrokken uit de trekpaardencultuur), ontsluiting trekpaardenerfgoed op Erfgoedplus en borgingsactiviteiten Trekpaardenraad (traject naar redactie erkenningsdossier ICE-inventaris Vlaanderen). De bedoeling is om de diversiteit aan immaterieel erfgoed in beeld brengen aan de hand van verhalen/herinneringen achter objecten/praktijken/ruimtes.

●       Historische studie over de evolutie van het Belgisch trekpaard, inclusief de diaspora in Europa, USA en Canada
De valorisatie van de collectie van de KMBT kan gestimuleerd worden binnen de uit te voeren borgingsactie die de Trekpaardenraad op 25/03/2017 onder prioriteit 6 van het erfgoedzorgplan (‘erfgoed van het trekpaard onder de aandacht brengen’) heeft uitgetekend. De Trekpaardenraad heeft dan opgemerkt dat een gedegen historische studie over de evolutie van het trekpaardenras, voor en na oprichting KMBT, inclusief de diaspora in Europa, USA en Canada, nog ontbreekt. Een dergelijke onderneming zou in aanmerking kunnen komen voor een subsidie-aanvraag van internationale cultureel-erfgoedprojecten bij de Vlaamse Overheid. Hierbij kan aansluiting gezocht worden bij de werking van de ‘Gazette van Detroit’. De Trekpaardenraad zal in de toekomst bekijken en beslissen hoe en wanneer best op deze actie zal ingezet worden. ; Trekpaardenraad