Identificatie- en documentatie-acties cultuur rond het Belgisch Trekpaard

De Trekpaardenraad stelde eind 2016 een erfgoedzorgplan (zie bijlage- pdf) op met zes prioriteiten. Dit erfgoedzorgplan werd tijdens een algemeen infomoment teruggekoppeld naar de brede erfgoedgemeenschap. Alle feedback en commentaar werden meegenomen in het verder traject. De identificatie- en documentatie-acties die hieronder worden opgesomd, sluiten vooral aan bij prioriteit 6 (erfgoed van het trekpaard onder de aandacht brengen) en 4 (zichtbaarheid van het trekpaard verhogen).

De inspanningen om de cultuur rond het Belgisch trekpaard in al zijn diversiteit te identificeren en documenteren zijn groot en worden gedragen door een diverse groep van actoren, waaronder musea, erfgoedexpertisecentra, gepassioneerde verzamelaars, trekpaardenliefhebbers, …
 
WAT ER AL GEBEURT

1.    In kaart brengen van erfgoed

In het erfgoedproject ‘In de bres voor het Brabants trekpaard’ (2015-2017) willen de provincie Vlaams-Brabant en het Centrum Agrarische Geschiedenis (CAG) samen met de gepassioneerde erfgoedgemeenschap de cultuur, de technieken en de tradities van het trekpaard levend houden en op een dynamische manier doorgeven aan toekomstige generaties.
CAG voerde in 2016, in samenwerking met de professionele erfgoedsector en actoren uit de brede erfgoedgemeenschap, een basisonderzoek uit om het materieel en immaterieel erfgoed van het Belgisch trekpaard in kaart te brengen, door een beeld te schetsen van de geschiedenis van het trekpaard en het daaraan verbonden immaterieel erfgoed, de erfgoedgemeenschap en de erfgoedobjecten van het trekpaard. Hieruit bleek dat het bewaarde roerend erfgoed divers van aard is en verspreid zit over kleine musea, erfgoedinstellingen, verenigingen en privéverzamelaars. Vaak gaat het om kleine collecties die zich dikwijls concentreren op de regionale en meestal lokale geschiedenis. Dit erfgoedmateriaal illustreert en documenteert de evolutie en de geschiedenis van trekpaardencultuur in Vlaanderen. Tot nu toe was weinig geweten over de omvang, de focus en de kwaliteit van de collecties. Bij velen leefde het gevoel dat er zeer veel was verzameld, maar men wist niet of het telkens om dezelfde objecten ging dan wel of dat er veel variatie was. Dit onderzoek schetst een beter beeld van het bewaarde erfgoedmateriaal dat gerelateerd is aan het trekpaard, en zijn representatieve waarde voor de erfgoedtradities en -gebruiken. De resultaten van dit onderzoek werden in februari 2017 gebundeld in het rapport (pdf) ‘De cultuur  van het Belgisch trekpaard, trots van Brabant. Een blik op het roerend en immaterieel erfgoed’, dat als vertrekpunt kan dienen om gericht nieuwe borgingsmaatregelen op te zetten.
Naast het rapport is een selectie van het erfgoedmateriaal gescand en volgens de regels van de kunst beschreven. Het materiaal zal in de loop van 2017 worden ontsloten via Erfgoedplus en Het Virtuele Land. De verschillende deelcollecties worden beschreven op Archiefbank Vlaanderen.

2.    Verzamelen, beheren, documenteren en ontsluiten van erfgoed
●       Publieke collecties 

De publiek toegankelijke erfgoedinstellingen die het roerend cultureel erfgoed van het trekpaard bewaren, omvatten musea, archieven en documentatiecentra, voornamelijk op regionaal of lokaal niveau. Vaak beheren ze kleine (deel)collecties van erfgoedmateriaal die de evolutie en de geschiedenis van de trekpaardencultuur in Vlaanderen illustreert en documenteert. Slechts enkele focussen zich exclusief op het verleden van het ras van het Belgisch trekpaard en het bijbehorende erfgoed eigen aan praktijken van prijskampen, keuringen, fokkerij en aan tradities in het economisch en/of recreatief gebruik van trekpaarden. Anderen belichten aspecten van de trekpaardencultuur in een breder kader van de geschiedenis van technieken of van de regionale of de lokale geschiedenis. Voor een volledig overzicht, zie het rapport (pdf).

●       Private collecties
Veel erfgoedmateriaal wordt bewaard door (erfgenamen van) trekpaardenfokkerijen of door particuliere verzamelaars en liefhebbers. Zij beheren collecties die effectief een verdieping van de kennis over de cultuur rond het Belgisch trekpaard als doelstelling en drijfveer hebben, dan wel collecties die louter vanuit de eigen werking van een instelling, actieve fokkerij of vanuit persoonlijke verzameldrang zijn ontstaan. De diversiteit binnen het objectmateriaal bij private collecties is eerder beperkt (prijzenmateriaal, garelen, postkaarten, …), maar binnen deze objecttypes vaak verrassend groot. Dit zijn aantrekkelijke kleinere voorwerpen die makkelijker te bewaren zijn en waarvoor, net zoals voor kunstobjecten, een lucratieve tweedehandsmarkt bestaat. Voor een volledig overzicht, zie rapport (pdf).

3.    Verzamelen, beheren en hergebruiken van erfgoed
●       Trekpaardenvereniging Den Brabander vzw

De trekpaardenvereniging Den Brabander bestaat 20 jaar en heeft een groeiend aantal leden (29 in 2016), die samen meer dan 45 trekpaarden houden, waarvan de meeste kunnen werken. Naast het werken met het Brabants trekpaard en het organiseren en deelnemen aan alle mogelijke activiteiten zoals rondritten, stoeten, demonstraties, spitst deze vereniging zich ook toe op:
- het verzamelen, restaureren en gebruiken van oud landbouwalaam en oude landbouwmachines (karren, ploegen, eggen, brekers, pikmachine, pikbinder, aardappelplanter en -rooier, …); in 2017 loopt de restauratie van een meststofstrooier en een mallejan, een wagen om boomstammen te vervoeren
- het verzamelen, restaureren en gebruiken van (boeren)wagens, trams en huifkarren; na 2017 plant de vereniging de restauratie van een omnibus/diligence
 
4.    Documenteren van erfgoed via publicaties
●       Tijdschrift KMBT

Om leden en geïnteresseerden te informeren over het reilen en zeilen in de trekpaardenwereld brengt de Koninklijke Maatschappij het Belgisch Trekpaard een ledenmagazine uit. Het huidige tijdschrift uitgegeven sinds de jaren 1980 kent voorlopers onder de naam van Le cheval de trait Belge, Revue internationale des éleveurs de chevaux de trait d’origine Belge, 1911-1914; Le cheval de trait Belge, revue internationale des éléveurs de chevaux de race Belge, 1914 en 1922-1933; en Bulletin officiel, la Société Royale du Cheval de Trait Belge of het Geïllustreerd maandblad van het officieel orgaan der Koninklijke Maatschappij Het Belgisch Trekpaard, 1947-1954. Het tijdschrift brengt allerhande informatie over de fokkerij, tips, uitslagen van prijskampen, aankondigingen van trekpaardenevenementen … Daarnaast bevat het regelmatig historische artikels die op basis van mondelinge overlevering en documentair erfgoedmateriaal de geschiedenis van fokkerijen, prijskampen en foklijnen belichten. Voor een selectie, zie bijlage (pdf).
●       Trekpaardenmagazine
De Vereniging voor het Bevorderen van het Belgisch Trekpaard geeft sinds 1991 een nieuwsbrief uit, later omgedoopt tot Trekpaardenmagazine. Het driemaandelijks magazine informeert over prijskampen en andere manifestaties met paarden, over het werkend trekpaard en over trekpaardentradities, -erfgoed, -geschiedenis en -technieken.
●       Landbouwleven
Het weekblad Landbouwleven (Le Sillon Belge) is een onafhankelijk weekblad (sinds 1932) voor landbouwers. In de paardenrubriek verschijnen heel regelmatig artikels over het Belgisch trekpaard, met portretten over trekpaardenfokkers, trekpaardenevenementen, trekpaarden in stoeten en processies, enz.
 
5.    Audiovisueel documenteren van erfgoed
●       Participatief documenteren: Zomerland (2017)

Onderdeel van het erfgoedproject ‘In de bres voor het Brabants trekpaard’  van de provincie Vlaams-Brabant en CAG is ook het opzetten van acties om het immaterieel trekpaardenerfgoed op een participatieve manier te documenteren. Er werd al één landbouwtechniek met trekpaard audiovisueel gedocumenteerd, namelijk het ploegen van gewenten.
De gewenten of verhoogde groentebedden in de museumtuinen van ’t Grom (Doemuseum rond groenten, gezonde voeding & tuinbouwerfgoed) werden op zondag 2 april 2017 net als vanouds met paard en ploeg klaar gelegd voor het nieuwe plant- en zaaigoed. Ervaren trekpaardenhouders Jef Van Dingenen uit Herselt, Jef Belmans uit Olen en Dirk Hendrickx uit Heist-Op-Den-Berg brachten het Brabants trekpaard Benjamin van het Stormhof uit Heist-Op-Den-Berg mee. Deze personen beschikten over de juiste kennis, vaardigheden en materiaal om het zomerland aan te leggen door middel van een trekpaard. Deze ploegdemonstratie was vrij toegankelijk voor het publiek aan wie een handig drukwerkje werd gegeven, waarin de mysteries van het zomerland nog eens piekfijn uit de doeken worden gedaan.
Deze activiteit is audiovisueel gedocumenteerd onder de vorm van een korte documentaire die zal opgenomen worden in de vaste museale opstelling van 't Grom. Het museum is van plan deze activiteit jaarlijks te herhalen.

●       Participatief documenteren: YouTube-kanaal van Robert Piessens
Robert Piessens is als gepassioneerd liefhebber van trekpaarden, één van de initiatiefnemers van de oprichting van de Vereniging voor het Behoud/Bevorderen van het Belgisch Trekpaard in 1988. Hij begon vanaf de jaren 1980 met het filmen en fotograferen op vele trekpaardenevents en het verzamelen van erfgoedobjecten van het Belgisch trekpaard (zie eerder). Daarnaast maakt hij ook documentaire filmpjes over het werkend trekpaard en over de bijbehorende tradities, technieken en gebruiken. Deze films publiceert hij op zijn eigen YouTube-kanaal, zodat ze zichtbaar zijn voor geïnteresseerden. Er zijn op zijn kanaal reeds 140 filmpjes te bekijken. Momenteel betreft één derde van de filmpjes trekpaardenkampioenschappen. Van trekwedstrijden, ploegen, mennen (op het woord), gebruik van het trekpaard in recreatie en in stoeten en processies zijn ook telkens een tiental filmpjes gemaakt. Recent maakte robert Piessens ook een video over het Zomerland. Het kanaal heeft circa 37.000 volgers die zijn filmpjes bijna 56.000.000 keer bekeken hebben (elke dag komen er gemiddeld 30.000 views bij). De geografische spreiding van deze consultatie is indrukwekkend. De kijkers zijn afkomstig uit meer dan 200 landen, met de VS (15%) en India (12%) op kop, en verder Indonesië (9%), Brazilië (±5%), Roemenië (±3%) en het VK (±3%). De ‘kijkcijfers’ uit eigen land schommelen rond de 1%.

●       Beeldarchief Lodewijk Deleu
Journalist en documentair fotograaf Lodewijk Deleu bouwt aan een archief voor tradities en erfgoed, in het bijzonder immaterieel cultureel erfgoed en vooral die gebruiken en gewoontes die dreigen te verdwijnen. Het inventariseren en borgen gebeurt via de site www.ikwashier.live, magazines, sociale media, boeken en tentoonstellingen. Een speciale rol is hierin weggelegd voor de tradities met paarden (bosbouw, gansrijden, ringsteken, mennen, ploegen, power horse, …) en meer specifiek de tradities van het Belgische trekpaard met o.a. honderden video’s en honderdduizenden foto’s van Belgische trekpaarden tijdens verschillende prijskampen en keuringen.
 
6.    Online identificeren en documenteren van erfgoed
●       www.trekpaard.net

Deze site heeft als doel - kort samengevat: “Alles samenbrengen wat van ver of dicht met trekpaarden te maken heeft - ongeacht door/voor wie, wat of waar”. Trekpaard.net streeft dus om online zo veel mogelijk informatie over trekpaarden te verzamelen. In de eerste plaats geeft de site actueel nieuws met een overzicht van alle laatste gebeurtenissen op trekpaardengebied, inclusief uitslagen en foto's van keuringen en andere evenementen. Op de site zijn daarenboven artikels, foto’s en informatie te vinden over de geschiedenis en het ras van het Belgisch trekpaard, over kampioenen, export, gebruiksmogelijkheden, naamgeving, kleurvererving, enz. Er is ook een overzicht van fokkers van het Belgisch trekpaard en hengstenhouders, een kalender met evenementen, een uitgebreide pagina met links en een nieuwspagina met archief dat teruggaat tot 2007.

●       Paardenpunt Vlaanderen
PaardenPunt Vlaanderen is sinds 2016 de volledig vernieuwde koepelorganisatie van de Vlaamse paardensector. Ze is het resultaat van de fusie tussen de Vlaamse Confederatie van het Paard en het Vlaams Paardenloket. PaardenPunt neemt de duurzame ontwikkeling van de Vlaamse paardensector ter harte en staat klaar voor iedereen die in contact komt met paarden, pony’s of ezels.  Op de website is een schat aan informatie te vinden. Op ‘De Vlaamse paardenwereld van A tot Z’ bijvoorbeeld, zijn allerhande thema’s te consulteren, waaronder ook De Vlaamse fokkerij: van A(rabische volbloed) tot Z(angersheide) met een onderdeel gewijde aan de historiek en de hedendaagse betekenis van het Belgisch trekpaard. Het onderdeel ‘Hippische studie- en thesisonderwerpen’ lijst een aantal relevante/actuele onderwerpen op waarover de Vlaamse paardensector graag meer kennis wil vergaren en toont een overzicht van recente eindwerken.

●       Vereniging voor het Bevorderen van het Belgisch Trekpaard (VBBT)
Op de website van de Vereniging voor het Bevorderen van het Belgisch Trekpaard (VBBT) vinden we informatie over verschillende aspecten van de cultuur rond het Belgisch trekpaard: fokkerij, prijskampen, geschiedenis, werken met trekpaarden, trekpaarden in de recreatie en een klein overzicht van onderwerpen uit edities van het Trekpaardenmagazine (1997-2008).

●       Trekpaard.be (KMBT)
Op de website van de KMBT vinden we onder andere een serie artikelen over (de geschiedenis van) het Belgisch trekpaard, evenals algemene informatie over de fokkerij, het gedrag, ... Verder ook een groot aantal links naar andere websites.

●       De Brabantse Kwekers
De website ‘De Brabantse Kwekers’ is een onafhankelijke informatiebron van en voor fokkers van het Brabants trekpaard, in het bijzonder van de provincie Vlaams-Brabant. Ze verzamelt tal van documentatie over de geschiedenis en evolutie van het Belgisch trekpaard: ●       Websites van de 5 provinciale verenigingen van de Vlaamse Fokkers van het Belgisch Trekpaard (VFBT)
Vanuit hun doelstellingen om het fokken en het recreatief gebruik van het Belgisch trekpaard te bevorderen en te ondersteunen, bieden de provinciale verenigingen online informatie over het erfgoed van de trekpaardencultuur aan.
 
7.    Onroerend trekpaardenerfgoed
Het erfgoed van de trekpaardencultuur omvat, naast het roerend materieel en immaterieel, ook het onroerend erfgoed. Vaak zijn deze onderling verbonden. Sommige collecties bevinden zich in situ, namelijk in stoeterijen, hengstenboerderijen of hoeves. Enkele van deze gebouwen die getuigen van de trekpaardenfokkerij, zijn beschermd als monument of deel van een beschermd stads- en dorpsgezicht. Voor een overzicht, zie rapport (pdf).

TOEKOMSTIGE ACTIES

●       Interviewproject erfgoedgemeenschap van het Belgisch Trekpaard (2017-2018)
Dit project omvat het documenteren van verhalen, beleving en betekenisgeving van het trekpaard door de erfgoedgemeenschap d.m.v. (opname op band van) diepte-interviews met de erfgoedgemeenschap. Het doel van dit interviewproject is het proberen vatten van de verhalen rond het trekpaard: de emoties en gevoelens die het trekpaard en de hele cultuur errond oproepen, de gewoontes en gebruiken, de kleine rituelen, het taalgebruik en naamgeving, …  Dit project zal worden gecoördineerd door de Dienst Erfgoed van de Provincie Vlaams-Brabant en het Centrum voor Agrarische Geschiedenis. Deze opnames kunnen na verwerking en schriftelijke neerslag gebruikt worden als basis voor input voor publicatie van de provincie met Openbaar Kunstbezit Vlaanderen.
De verschillende thema’s en subthema’s die in deze interviews aan bod zouden komen, zijn onder meer: de fokkerij (in stand houden en kweken van het ras met alle gebruiken, kennis en kunde van dien), stamboek en rasstandaard, werken met en inzetten van het trekpaard voor diverse doeleinden (landbouw, bosbouw, garnaalvisserij, toerisme, recreatie, sociale economie, melkerij, stoeten en processies, …), ambachten (hoefsmederij, zadelmakerij, …), keuringen en prijskampen, wedstrijden en sport, trekpaard in de kunst, trekpaard als symbool voor de streek, brouwerijen, landbouw vroeger, …).
Het interviewen van verschillende generaties uit eenzelfde trekpaardenfamilie zou zeker een pluspunt zijn. Andere profielen van vertellers zijn onder meer fokker, betrokkene bij stamboekwerking, gepensioneerde boer, jongere trekpaardenfokker - en/of gebruiker, jurylid bij prijskampen, boomsleper, dierenarts, verzamelaar, museumvrijwilliger, …
In het kader van een breder interviewproject rond tradities in de regio Pajottenland & Zennevallei nam Erfgoedcel Pajottenland en Zennevallei reeds twee interviews af met personen uit de gemeenschap rond het Brabants Trekpaard. De interviews, één met een fokker en één met een liefhebber, werden opgenomen en worden volledig getranscribeerd. Op die manier kunnen de interview ook in het bredere traject, getrokken door de Provincie Vlaams-Brabant, opgenomen worden.
 
●       PDPOIII-project ‘Brabants trekpaard, samen erfgoed een toekomst geven’ (2017-2019)
Deze samenwerking tussen de provincie Vlaams-Brabant i.s.m. Trekpaardenvereniging Den Brabander vzw, VZW Vlaams-Brabantse Kwekers en Centrum voor Agrarische Geschiedenis (CAG) heeft tot doel relevante (landbouw)technieken uit het verleden, uitgevoerd door Brabantse trekpaarden, te vertalen in nieuwe bestemmingen voor dit paardenras. Er worden drie relevante (verdwijnende) trekpaardentechnieken geselecteerd en gedocumenteerd. Ze worden beschreven, ev. in beeld gebracht en gepubliceerd. De selectie gebeurt met het oog op nieuwe functionaliteiten voor het paard en in overleg met de sector en potentiële gebruikers zelf. Als toekomstgerichte gebruiksdomeinen wordt op dit ogenblik gedacht aan recreatie, bosbouw, duurzame landbouw, hippotherapie en/of openbaar nut. Technieken kunnen zijn: werken op kordeel, aanhangen en bomen slepen, werken in stilstand, stembevelen, enz. Het is de bedoeling om met de sector en na consultatie van potentiële gebruikers een relevante selectie te maken. De geselecteerde technieken worden niet alleen ontsloten via publicatie, maar ook actief doorgegeven aan liefhebbers en potentiële gebruikers. Klik hier voor de projectaanvraag (pdf).

●       Registratie en ontsluiting collectie KMBT
De KMBT heeft niet echt een erfgoedwerking. De collectie (kunstvoorwerpen, foto’s, publicaties en archief) kwam en komt vooral tot stand vanuit hun interne werking als koepelvereniging, niet vanuit een bewuste erfgoedpolitiek. Daarom zijn ze (nog geen) actor op het domein van identificatie en documentatie, al bezitten ze wel veel materiaal dat mits registratie en ontsluiting wel tot het betere documenteren van de trekpaardencultuur kan leiden. Er is daar dus veel potentieel voor toekomstige identificatie- en documentatie-acties. In de volgende maanden wordt binnen de Trekpaardenraad onderzocht of een registratie en ontsluitingsproject voor deze collectie kan worden opgestart, zeker gezien voor de huidige collectie, vanwege een nakende verhuis van het secretariaat van de KMBT, een nieuwe bewaarlocatie zal moeten gevonden worden.

●       Portaalsite
De KMBT voorziet in 2017 in de verder uitwerking van een centrale portaalsite, waarop de provinciale afdelingen en andere trekpaardenverenigingen hun werking, informatie en aanbod kunnen bekend maken.

●       Centrum voor het Belgisch Trekpaard
De Trekpaardenraad is unaniem overtuigd van de meerwaarde van een oprichting van een Centrum voor het Belgisch Trekpaard, met info over verleden en heden van de trekpaardencultuur en alle bijbehorende vormen van erfgoed, met een belevings- en vormingsaanbod. Omgevings- en infrastructuurwerken aan het Museum van het Belgisch Trekpaard te Vollezele in 2018 bieden mogelijk een opportuniteit om deze locatie, naast zijn functie als museum die in dit kader technologisch verder uitgebouwd kan worden, hiervoor aan te wenden, ook gelet op de bijzondere rol van Vollezele in de geschiedenis van het Belgisch Trekpaard. Daarnaast kunnen ook andere pistes onderzocht worden voor de uitbouw van een volwaardig Levend Centrum van het Belgisch Trekpaard.; Auteur: Trekpaardenraad