Het Ros Beiaard, de Gildereuzen en de Dendermondse ommegangen overdragen op volgende generaties


Acties in 2016
Op donderdag 25 augustus trok voor de 50e keer de vernieuwde Reuzenommegang 'Katuit' door de straten. Deze eeuwenoude traditie, die na WO II stilaan afgegleden was naar een beperkte optocht van enkel de drie reuzen en enkele trommelaars, werd in 1967 nieuw leven ingeblazen. Katuit groeide van jaar tot jaar tot de grootse ommegang die het nu is. Het was dus een gepaste gelegenheid om in deze Katuit terug te blikken op de voorbije 5 decennia. In een dynamisch openingstafereel 'Katuit 50' waren bijna 200 jonge figuranten betrokken. Zij symboliseerden met dans, met ballonnen en met vlaggen (telkens in de stadskleuren rood en wit) de toekomst van Katuit. Daarna was er plaats voor een bezoek van een 20-tal historische reuzen uit heel Vlaanderen. De reuzen van Tienen, Poperinge, Wetteren, Zottegem, Lier en Geraardsbergen waren mee van de partij om het jubileum van de Dendermondse reuzen te vieren. Zowel in de aanloop naar Katuit als op de dag zelf, zijn er heel wat waardevolle contacten gelegd met verschillende reuzenbeheerders uit heel Vlaanderen (ook met steden en gemeenten die omwille van praktische redenen niet konden deelnemen aan Katuit zoals bijvoorbeeld Ieper, Mechelen, Hasselt, Sint-Truiden, Vilvoorde, Duffel en Borgerhout). Verder was er in Katuit veel aandacht voor de spotnamen ('Polydoorkes', knaptanden, kopvleesfretters, scheepstrekkers en makeleters). Heel bijzonder was de realisatie van een nieuwe walviswagen. Dit traditionele element, dat al sinds 1711 regelmatig deel uitmaakt van de Dendermondse ommegangen, werd voor het laatst grondig vernieuwd in 1958. Dit exemplaar uit 1958 werd nu vervangen door een zeer geslaagde nieuwe 'Walvis'. Als afsluiter van Katuit was er de apotheose met de drie gildereuzen omringd door de Ros Beiaardharmonie, de fakkeldragers, de hellebaardiers en de buskruitschutters. Bijzonder aan de editie 2016 was dat er achter de schermen ook heel wat vernieuwing was: er was een nieuwe reuzendrager die voor het eerst heeft deelgenomen aan Katuit, er was een samenwerking met een nieuwe wagen- en decorontwerper en bij de groepscommissarissen (regie-assistenten) deden twee jonge krachten hun intrede. Dit zijn structurele verjongingen die telkens gepaard gingen met de nodige kennisoverdracht naar de nieuwkomers.

Acties in 2015
  • Ook in 2015 was er een nieuwe editie van 'Katuit' met deelname van ca. 1.000 figuranten, waaronder heel wat jongeren uit het Dendermondse. De stoet stond in het teken van twee elementen: het Ros Beiaard (omdat 2015 precies halverwege twee Ros Beiaardommegangen ligt) en '10 jaar Werelderfgoed' (omdat de Unesco in 2005 het Ros Beiaard, de Gildereuzen en hun ommegangen erkend heeft als 'Meesterwerken van het Immatiërele Culturele Erfgoed van de Mensheid'). Het werd een stoet vol verwijzingen naar elementen uit vroegere Ros Beiaardommegangen (de pijnders, de gilden en ambachten, de spotnamen, de Walvis, de Hellewagen, ...) maar wel in een hedendaags kleedje. '10 jaar Weerelderfgoed' werd uitgebeeld als een muzikale en dansende reis rond de wereld, waarin de verbondenheid met alle werelddelen werd uitgebeeld. Katuit 2015 was een geslaagde editie.
  • In de aanloop naar Katuit waren er nog twee bijzondere activiteiten. De pijnders hielden voor het eerst sinds 2009 nog eens een zogenaamde 'Wildemanloop'. Dit is een reeks proeven die kandidaat pijnders moeten afleggen om hun uithouding, kracht en behendigheid te demonstreren aan de bestaande pijnders en aan het brede publiek. De deken van de reuzendragers heeft dan weer het initiatief genomen, om samen met enkele collega-reuzendragers, een nieuwe reus te maken van de volksfiguur Petrus De Bruyn (een oud-deken van de pijndersgilde). Beide initiatieven werden gecombineerd in een publieksevenement op de Grote Markt. Op donderdag 20/8, precies één week voor de Reuzenommegang, vond op de Grote Markt de Wildemanloop plaats en de doop van de nieuwe reus. Het evenement lokte meer dan 2.000 enthousiaste toeschouwers (voor het publiek werd een aparte folder gemaakt met uitleg over de activiteiten, er was ook een klankinstallatie aanwezig om alles van commentaar te voorzien). Het evenement werd ook opgepikt door de nationale en regionale pers (VTM-nieuws, TV Oost, Radio 2, dagbladen). Het overdragen van kennis en kunde op volgende generaties werd dus als het ware voor de ogen van het publiek gedemonstreerd.
  • In het najaar was er een 'Reuzen Repaircafé', georganiseerd door de Regionale Erfgoedcel. De deken van de Dendermondse reuzendragers was aanwezig op deze activiteit om zijn ervaring en kennis te delen met andere reuzenbeheerders.
Acties in 2014
Op donderdag 28 augustus was er opnieuw een succesvolle editie van de Reuzenommegang 'Katuit'. De stoet stond in het teken van 'Feestvieren in Dendermonde door de eeuwen heen'. Er waren o.a. taferelen over de vroegere processies, de beiaardcultuur, het havenleven, 50 jaar jazz en zelfs een tafereel met een DJ. Er was een zeer grote muzikale inbreng (met o.a. twee nieuwe composities voor de stoet) en een grote inbreng van jonge figuranten (o.a. voor twee taferelen met dans).
 
Acties in 2011-2012-2013
In de periode tussen twee Ros Beiaardommegangen wordt vooral aan kennisoverdracht gedaan via de organisatie van de jaarlijkse Reuzenommegang.
 
Katuit 2011 betrof een bijzondere editie; het was immers voor de 45ste keer, sinds de start van de vernieuwing in 1967, dat Katuit uitging. De Reuzenommegang 2011 werd een wervelende stoet, met nog meer oog voor beweging en het inlassen van special effects en nieuwe technologieën. Dit alles uiteraard zonder afbreuk te doen aan de vaste waarden. In de aanloop naar deze Reuzenommegang heeft een nieuwe reuzendrager zijn ‘opleiding’ gekregen en kreeg de ‘oefenreus’ Peke Rammekeszand een grondige opknapbeurt.
 
Katuit 2012 en 2013 gingen verder op de ingeslagen weg van vernieuwing met o.a. zeer veel jonge figuranten in de openingstaferelen, aandacht voor nieuwe taferelen zoals Dendermonde ten tijde van de Belle Epoque en uiteraard ook vaste onderdelen zoals de Dendermondse spotnamen. Hoogtepunt bleven uiteraard de dansende Gildereuzen met hun traditionele entourage (Ros Beiaardharmonie, fakkeldragers, hellebaardiers en buskruitschutters).

Conform het gemeentedecreet heeft de gemeenteraad van Dendermonde zich in 2013 gebogen over de verzelfstandiging van het Ros Beiaardcomité als vzw en heeft beslist om de werking van het comité te bestendigen. Het Ros Beiaardcomité blijft haar bevoegdheden en taken behouden: het organiseren van de jaarlijkse Reuzenommegang en de tienjaarlijkse Ros Beiaardommegang, het waken over de ‘Dendermondse tradities’ en het Dendermondse immateriële culturele erfgoed blijvend onder de aandacht brengen van het publiek.
 
Ook de administratieve ondersteuning voor het Ros Beiaardcomité - het Ros Beiaardsecretariaat - werd bestendigd. Dit secretariaat zorgt voor de verslaggeving en de uitvoering van de beslissingen genomen door het Ros Beiaardcomité, staat in voor de promotie en communicatie omtrent het immaterieel erfgoed, verschaft eerstelijns-informatie aan geïnteresseerden en beheert het archief, dat voortdurend uitbreidt.
 
Op het vlak van kennisoverdracht werd er ook ondersteuning verleend aan de organisatoren van de historische ommegang in Mechelen (waar maar om de 25 jaar een Ros Beiaard uitgaat). Zij konden beroep doen op de expertise van de technische cel van het Ros Beiaardcomité en het bestuur van de pijndersgilde om hen van informatie te voorzien i.v.m. het dragen van het Ros Beiaard en de benodigde materialen en technieken om dit goed te kunnen doen.
 
Acties n.a.v. de Ros Beiaardommegang 2010
In de aanloop naar de Ros Beiaardommegang 2010 hebben stad en Ros Beiaardcomité beslist om het bestaande comité om te vormen in een vzw, conform de bepalingen van het Gemeentedecreet. Dit met de bedoeling om het comité niet alleen meer rechtszekerheid te geven, maar ook om het politiek neutrale karakter van dit Ros Beiaardcomité te benadrukken. Het is immers een ongeschreven regel in Dendermonde dat het Ros Beiaard, de Gildereuzen en de Dendermondse ommegangen buiten en boven de traditionele partijpolitiek staan. Het zijn ook binnen de politiek elementen die mensen dichter bij elkaar brengen in plaats van uit elkaar.
 
Om de nieuwe vzw de nodige organisatorische slagkracht mee te geven, werd beslist om Franki Hervent aan te duiden als intendant-regisseur. Als regisseur van meer dan 40 Reuzenommegangen en 2 Ros Beiaardommegangen (1990 en 2000) was hij de geknipte man om de Ros Beiaardorganisatie 2010 te leiden. Bij de voorbereidingen van de ommegang was kennisverankering en kennisoverdracht een blijvende zorg. Aan de hand van organisatieschema’s, draaiboeken en verslagen en door de blijvende participatie van jongeren aan de ommegangen is de kennisoverdracht gewaarborgd.
 
Veel van die organisatorische kennis is nu verankerd binnen het Ros Beiaardsecretariaat en de stedelijke dienst toerisme, die op hun beurt zorg dragen voor de verdere overdracht.
 
 
De Ros Beiaardommegang van 30 mei 2010
De Ros Beiaardommegang 2010 was een complexe organisatie die tot in de puntjes voorbereid was en op de steun kon rekenen van vele verenigingen, publieke en private instanties, zeer veel vrijwilligers, maar vooral vele enthousiaste Dendermondenaren. De ommegang werd een gigantisch succes. Zo’n 100.000 toeschouwers kreeg de stad over de vloer. Alle belangrijke kranten, tv-zenders en digitale media berichtten over het mega-evenement. Voorafgaande persconferenties en een zeer groot perscentrum de dag zelf werden ingericht voor journalisten van over de hele wereld. Zo was er zelfs een delegatie uit Japan. Ook de aanloop naar de Ommegang en de verschillende repetities kregen media-aandacht. Die publieke repetities waren dan ook zeer belangrijk om het enthousiasme aan te wakkeren bij de Dendermondenaren. Oefeningen van de Pijnders (de dragers van het Ros Beiaard), van de Vier Heemskinderen en van de Ros Beiaardharmonie konden op een massale opkomst rekenen. Voor de ongekostumeerde repetitie van de apotheose van het Ros Beiaard op de Grote Markt leek de hele stad op de been. De 3.500 tribuneplaatsen waren in een mum van tijd ingenomen en velen woonden de repetitie al rechtstaand bij op de hoeken van de Grote Markt. Zaterdagavond, de generale repetitie, bracht nog meer volk naar het stadscentrum. De Dendermondenaren waren al duidelijk in feeststemming.
 
Een goede samenwerking met de NMBS en De Lijn zorgde ervoor dat iedereen op 30 mei 2010 de Ros Beiaardstad gemakkelijk kon bereiken. Gratis vervoer met de bus en extra treinen, gratis randparkings, B-dagtrips van de NMBS en een lage inkomprijs (3€ in voorverkoop, 5€ aan de kassa) zorgden voor het nodige comfort voor het publiek en verhoogden de toegankelijkheid van het evenement voor iedereen. Een nauwe samenwerking met veiligheidsteams, politie, brandweer en zorgverleners zorgde voor een vlot verloop zonder enig noemenswaardig incident.
 
De Ommegang was opgebouwd rond drie grote delen. In een eerste deel werd in 20 taferelen de sage van het Ros Beiaard en de Vier Heemskinderen verteld. Daarna was er ruime aandacht voor het Dendermondse Unesco Werelderfgoed. Zowel het materiële erfgoed (Belfort en Sint-Alexiusbegijnhof) als het immateriële erfgoed uit de Dendermondse Ommegangen werd op een attractieve manier in beeld gebracht.
 
Het hoogtepunt van de Ommegang werd gevormd door de zogenaamde ‘Ros Beiaardtrein’, waarbij het Ros Beiaard, gedragen door de Pijnders en bereden door de Vier Heemskinderen, voorafgegaan werd door de meest traditionele ommegangelementen: de vendeliers, de Gildereuzen Indiaan, Mars en Goliath, hellebaardiers, buskruitschutters, de vedelaar, Kalleke Step en de Ros Beiaardharmonie. Dit alles culmineerde in een schitterende apotheose op Grote Markt, met het ‘vuurgevecht’ van het Ros Beiaard.
 
Bij de realisatie van de Ommegang is zeer veel aandacht besteed aan variatie en kwaliteit, met actie, muziek, dans en choreografie, toneelregie, prachtige paarden, nieuwe praalwagens en rollende decors, waarheidsgetrouwe attributen, special effects, aangepaste kostuums, grime, pruiken en schoeisel.
 
Ook tijdens de Ommegang werd er aandacht besteed aan het verstrekken van correcte informatie over het Dendermondse immateriële erfgoed. Een programmabrochure vertelde over de geschiedenis van het Ros Beiaard en haar tradities, alle taferelen van de Ommegang werden uitgelegd en historisch verklaard. De brochure is ook nu nog te verkrijgen bij het Ros Beiaardsecretariaat.
 
De jeugd was ook in de Ommegang zelf vertegenwoordigd. In het bijzonder in het tweede deel van de Ommegang dat volledig in het teken stond van het Dendermondse Unesco Werelderfgoed, stond de jeugd centraal. Jonge figuranten brachten de dynamiek van de bruisende stad, trots op haar Werelderfgoed, op een eigentijdse manier in beeld.
 
Afsluiten deed de Ommegang in stijl met de ceremonie van het binnenzetten van het Ros Beiaard, daarna een schitterend muzikaal gesynchroniseerd luchtvuurwerk en een Ros Beiaardparty voor jong en oud.
 
Acties vóór 2010
De vaststelling dat eeuwenoude tradities als de Ros Beiaard- en de Reuzenommegang vandaag nog steeds springlevend zijn in Dendermonde, is op zich al een voldoende indicatie voor het feit dat er in het verleden aan kennisoverdracht werd gedaan. Zowel kennis inzake de organisatie van de ommegangen als kennis en kunde inzake het dragen van het Ros Beiaard en de Reuzen, het maken van praalwagens, het figureren en musiceren in stoeten, enz. werden in de voorbije eeuwen doorgegeven van generatie op generatie.
 
Ook recenter, in de voorbije decennia, besteedden de stad Dendermonde en het Ros Beiaardcomité veel belang aan het aspect van kennisoverdracht. De belangrijkste factor in heel dit proces blijft ongetwijfeld het feit dat er een regelmaat zit in de organisatie van de ommegangen. De Reuzenommegang ‘Katuit’ gaat jaarlijks uit op de laatste donderdag van augustus en de Ros Beiaardommegang trekt sinds 1990 tienjaarlijks door de straten van Dendermonde. Dit weerkerend patroon zorgt voor stabiliteit in de organisatie en voor een versterkt gevoel van ‘traditie’ bij de bevolking.
 
Vertrekkend van dit stabiele gegeven hebben stad en comité er steeds zorg voor gedragen dat de basis van Katuit en de Ros Beiaardommegangen niet vergeten werd: de eigen inwoners. Zij zijn het immers die via participatie aan deze erfgoedhoogdagen (hetzij als deelnemer, hetzij als toeschouwer) zorgen voor het voortbestaan van het erfgoed.
 
Om de betrokkenheid van de medewerkers en figuranten aan de Dendermondse ommegangen te waarborgen en ook te zorgen voor de noodzakelijke kennisoverdracht naar nieuwkomers, werden verschillende acties ondernomen. Enkele voorbeelden:
  • Om te vermijden dat de pijnders (de dragers van het Ros Beiaard) maar eens om de 10 jaar ‘gemobiliseerd’ worden (ter gelegenheid van de Ros Beiaardommegang), betrekt het Ros Beiaardcomité deze belangrijke figuranten permanent bij het erfgoed. Zo neemt de Gilde der Vrije Pijnders jaarlijks met een uitgebreide delegatie deel aan de Reuzenommegang ‘Katuit’ (waar zij een rol vervullen die aansluit bij hun vroegere gildewerk: bv. het lossen van een schip, het ‘trekken’ van een schip, het bedienen van een houten kraan, enz.). De pijnders krijgen ook jaarlijkse een nieuwjaarsreceptie aangeboden in het Stadhuis. Dit moment vormt de ideale gelegenheid om in een informele sfeer bij te praten over de voorbije en de aanstaande ommegang en om ook de banden tussen de pijnders en het comité nauwer aan te halen. Los daarvan is er ook zeer regelmatig overleg met de gildedeken.
  • Ook de reuzendragers, de muzikanten van de Ros Beiaardharmonie en de groepscommissarissen (die in de ommegang instaan voor de begeleiding van de groepen) kunnen jaarlijks rekenen op een bedankingsetentje, waaraan telkens ook een overlegmoment wordt gekoppeld. Op dit overleg wordt telkens de meest recente ommegang geëvalueerd en wordt ook stilgestaan bij de toekomst van de ommegang. Met de reuzendragers wordt een repetitieschema afgesproken en wordt ook afgesproken wanneer nieuwe reuzendragers klaargestoomd dienen te worden. Met de dirigent en ‘anciens’ van de Ros Beiaardharmonie wordt eveneens overlegd over het inleggen van repetities, het aantrekken en inschakelen van nieuwe muzikanten, enz. Ook met de groepscommissarissen wordt deze oefening jaarlijks gedaan, zodat voor iedere commissaris die op een bepaald moment vertrekt telkens een nieuwe kandidaat klaar staat.
  • De buskruitschutters (figuranten die elke ommegang afsluiten achter de reuzen of het Ros Beiaard) worden al verschillende decennia gerekruteerd uit vrijwillige leden van het Dendermondse brandweerkorps. Ook met de brandweer wordt jaarlijks overleg gepleegd, zodat deze taak telkens zonder enig probleem bestendigd wordt.
  • Voor vele individuele rollen in de ommegangen hanteert het Ros Beiaardcomité een doorgroeisysteem, waarbij heel jonge figuranten (vanaf 5 jaar) gerekruteerd worden om als matroos of piraat plaats te nemen op ’t Schipke. Eens zij de leeftijd van 7 à 8 jaar hebben, groeien zij dan door als ‘nar’, ‘clown’ of plakkaatdrager. Nog later, vanaf ca. 12 jaar kunnen zij meedoen als fakkeldrager en vanaf ca. 16 jaar kunnen zij figureren als knaptand, hellebaardier of feestvierend volk. Door dit systeem jaar na jaar toe te passen krijg je figuranten die zich heel erg betrokken voelen bij de ommegang en op die manier ook ‘ambassadeur’ worden van de organisatie (want zij overtuigen op hun beurt broers, zussen en/of vrienden om mee te doen, waardoor weer een nieuwe generatie figuranten klaar staat).
  • De ‘Vier Heemskinderen’ van de voorbije Ros Beiaardommegangen worden dan weer ter gelegenheid van elke ommegang uitgenodigd als ere-genodigden. Zo blijven de vroegere heemskinderen in contact met het Ros Beiaardcomité en met elkaar. Zij staan dan ook als groep klaar om bij de aanduiding van een nieuwe familie heemskinderen hen met raad en daad bij te staan.
 
Geplande acties in 2017
Het voornaamste actiepunt in 2017 vormt de organisatie van de Reuzenommegang Katuit op donderdag 31 augustus. ;