Immaterieel erfgoed en dieren

Omschrijving
Vinkenzetten, circus, valkerij, hanenzetten, garnaalvisserij te paard, jaarmarkten … Dieren spelen een belangrijke rol in veel uitingen van immaterieel erfgoed in Vlaanderen. Maar net door de betrokkenheid van dieren binnen de traditie en de relatie tussen mens en dier, worden deze tradities geconfronteerd met specifieke vragen en noden. De maatschappij waarin we leven evolueert voortdurend en bijgevolg ook de verhouding tussen mens en dier. Dit heeft duidelijk een invloed op de evolutie van een traditie: sommigen verdwijnen, anderen passen zich aan of transformeren.
 
Binnen het ICE-trekkersnetwerk neemt het Centrum voor Agrarische Geschiedenis (CAG) het voortouw op rond dit thema. Begin 2014 startte het CAG een traject op waarin bekeken wordt welke noden en vragen er leven rond dit thema, binnen gemeenschappen en het brede publiek. CAG wisselt met alle relevante en geïnteresseerde spelers (erfgoedgemeenschappen, professionele erfgoedwerkers, dierenrechtenorganisaties, landbouworganisaties, overheidsinstanties, ethici …) ervaringen en expertise uit en gaat een duurzame dialoog aan. 

In de zoektocht naar en begeleiding bij borgingspraktijken die in overeenstemming zijn met dierenwelzijnsbelangen, staan sensibilisering en bewustmaking van de erfgoedgemeenschap centraal. Eventuele tegemoetkomingen aan dierenwelzijnsorganisaties en aanpassingen aan de tradities zorgen ervoor dat het immaterieel erfgoed levensvatbaar blijft in een maatschappij waarin dierenwelzijn steeds belangrijker wordt.

Momenteel wordt bekeken in hoeverre het aspect dierenwelzijn kan geïntegreerd worden binnen de aanvraagprocedure voor de Inventaris Vlaanderen voor Immaterieel Cultureel Erfgoed. Sowieso spreekt het voor zich dat een eventuele erkenning niet boven de wet op dierenwelzijn staat. Wordt vervolgd!
 
Vragen? Chantal Bisschop (Centrum voor Agrarische Geschiedenis), 016 32 35 73

Door de zesde staatshervorming is dierenwelzijn sinds 1 juli 2014 een bevoegdheid van de Vlaamse Overheid. Ben Weyts is de Vlaams minister van Mobiliteit, Openbare Werken, Vlaamse Rand, Toerisme en Dierenwelzijn. Meer info lees je hier

WAT VOORAFGING

2013: Studiedag ‘Immaterieel erfgoed en de dieren. Samen naar praktijkuitwisseling en een ethische code?!’ (20/09/2013)
De studiedag bracht erfgoedgemeenschappen, erfgoedwerkers en dierenorganisaties samen voor eerste keer samen voor een open dialoog en praktijkuitwisseling rond het thema immaterieel erfgoed en dieren. De aftrap werd gegeven met een historisch kader over de relatie tussen mens en dier doorheen de tijd en immaterieel erfgoed en dieren. Verder werden het project Suskewiet, een immaterieel-erfgoedproject over de verhalen en tradities van de vinkensport, en andere tradities in Vlaanderen toegelicht. In een diepgaander gesprek werd praktijkervaring uitgewisseld rond het borgen van deze tradities. De dag werd afgesloten met een panelgesprek over dierenrechten en immaterieel erfgoed.

2014: CAG Contactdag ‘In het veld, in de keuken. Reflecteren over immaterieel erfgoed van landbouw en voeding’ (16/05/2014)
De jaarlijkse contactdag van CAG stond in 2014 in het teken van immaterieel erfgoed en bracht een interessante mix van erfgoedgemeenschappen, geïnteresseerden en professionele erfgoedwerkers samen. Immaterieel erfgoed en dieren kreeg speciale aandacht. De workshop over dieren maakte nogmaals duidelijk hoe groot de nood aan aandacht is voor dit thema. Kernwoorden waren sensibiliseren, de publieke opinie informeren en een positieve boodschap uitdragen.

2015: Borgingstraject Hondenzwemming Sint-Baafs-Vijve
De hondenzwemming in Sint-Baafs-Vijve nodigt in 2015 pro-actief de dierenrechtenorganisatie Gaia uit. Deze reageerde positief op de geleverde inspanningen en formuleerde enkele opmerkingen en aandachtspunten om het dierenwelzijn van het feestelijk evenement te verbeteren.
 
2016: Borgingstraject Haanslaan Zussen (Riemst)
Het haanslaan is een belangrijke traditie tijdens de jaarlijkse Zussenkermis. De ongehuwde meisjes uit het dorp proberen geblinddoekt een haan te onthoofden met een sabel. De haan werd traditioneel gestolen en gedood vooraleer die ondersteboven werd opgehangen in een rieten korf. De winnares krijgt nadien een cadeau. De afgelopen jaren ontstond er commotie over het stelen van de haan en de manier waarop het dier werd gedood. Om dit immaterieel erfgoed in ere te houden en toch binnen het huidige wettelijke kader te blijven, heeft de gemeente Riemst, de Dienst Dierenwelzijn, FARO en CAG een charter opgesteld. De haan wordt voortaan aangekocht en op een correcte manier door een slager gedood. De organisatoren houden hiervan een schriftelijk bewijs bij. Na het haanslaan moet de haan ook geconsumeerd worden.

BIBLIOGRAFIE

Een kennismaking
- Bisschop Chantal, 'ICE en dieren. Stof voor reflectie' - FARO-tijdschrift 8(2015)1.
- Presentatie ‘Stof voor reflectie’ – studiedag 20/09/’13 (Chantal Bisschop – CAG & Erik De Vroede – Sportimonium): zie bijlage
- Verslag CAG Contactdag ‘In het veld, in de keuken. Reflecteren over immaterieel erfgoed van landbouw en voeding’ (16/05/2014): zie bijlage
- De Cleene, D., ‘Let the Beast Go’, in: Eos, 30 (12), p.40–44: zie bijlage

Dierenwelzijn en ethiek
- Cazaux, G., Van Gijseghem, D. & Carels, K., Dierenwelzijn in de Vlaamse landbouw en visserij op de onderzoeksagenda, Brussel: Departement Landbouw en Visserij, afdeling Monitoring en Studie, 2008: zie bijlage.

Achtergrond en geschiedenis
- Paulussen, F., Dierenwelzijn in de veehouderij, Leuven, 2011.(www.watetenwemorgen.be)
- Paulussen, F., Dierenwelzijn tegen een historische achtergrond, Leuven: 2011. (www.watetenwemorgen.be)

Wetgeving en charters
- Wetgeving dierenwelzijn: www.lne.be/dierenwelzijn
- Charter Circus: www.circuscentrum.be
- Charter haanslaan: www.riemst.be

UITGEBREIDE BIBLIOGRAFIE: zie bijlage 'leestips immaterieel erfgoed en dieren'.