Vlaamse beiaardcultuur

  • Geschiedenis van het beiaardspel
De beiaardkunst is een muzikale traditie van Vlaamse origine. Ze is ongeveer 500 jaar geleden ontstaan toen men begon te musiceren op torenklokken d.m.v. stokkenklavieren. De oudste vermelding van een stokkenklavier is terug te vinden in het stadsarchief van Oudenaarde onder het jaar 1510. Nog in de 16de eeuw verspreidde het instrument zich over het volledige grondgebied van de Nederlanden en vanaf de 17de eeuw ontstond er een intense en hoogstaande beiaardcultuur. Veel steden hadden 5 tot 10 beiaarden, die meerdere malen per week werden bespeeld. Daarnaast ritmeerden complexe automatische speelwerken de tijd dag en nacht. Het instrument raakte echter nauwelijks bekend buiten zijn historische kerngebied, zodat klokkenmuziek een typisch en opvallend kenmerk werd van de steden in de Lage Landen. Na een periode van verval in de 19de eeuw, bloeide de beiaardcultuur vanuit Mechelen weer op in het begin van de 20ste eeuw en raakte deze muzikale traditie internationaal verspreid, met de Verenigde Staten van Amerika als belangrijkste groeigebied. Toch zien we vandaag nog steeds een verregaande concentratie van instrumenten in Vlaanderen en Nederland. Intussen is de beiaard als muzikaal massamedium opgevolgd door compactere elektronische media, van radio tot i-Pod, maar toch hebben de meeste Vlaamse steden nog een beiaardier in dienst die door zijn wekelijkse bespelingen en zomeravondconcerten aan dit Vlaams erfgoed een eigentijdse invulling geeft. 
 
Deeldomeinen van de beiaardkunst
De beiaardcultuur houdt meer in dan enkel maar de fysieke instrumenten: ze omvat de kunde van de beiaardiers, het wijzigende repertoire, de traditie van marktbespelingen en zomeravondconcerten, de formele en informele opleidingen, de rol van de beiaard als tolk van maatschappelijke gevoelens en evoluties, de plaats van de beiaard in de literatuur en in nationale ideologieën, de perceptie van het publiek, enz. De campanologie is de verzamelnaam voor de wetenschappelijke studie van klokken en beiaarden in al hun aspecten (musicologisch, historisch, natuurkundig enz.).
 
Problemen van de beiaard
De beiaardcultuur is vandaag niet acuut bedreigd. Toch wordt ze geconfronteerd met een aantal problemen:
  • De beiaardcultuur wordt in Vlaanderen vandaag geschraagd door een groep van enkele honderden personen (professionals en vrijwilligers) en is weinig gekend bij het grote publiek. Dit ontbreken van een breed maatschappelijk draagvlak kan op termijn de dynamiek en het innovatievermogen van de beiaardcultuur aantasten. We zien dat in een aantal Nederlandse steden omwille van recente besparingsacties al beiaardiersfuncties zijn gereduceerd of stopgezet. Het spreekt vanzelf dat instrumenten die niet worden bespeeld en onderhouden, na een aantal jaren in verval geraken. In Vlaanderen wordt de grote meerderheid van de instrumenten bespeeld, maar hierachter schuilen grote verschillen: een aantal steden hebben een structurele beiaardwerking, met 1 tot 3 vaste bespelingen per week, maar op een aantal plaatsen beperkt het takenpakket van de beiaardier zich tot enkele bespelingen per jaar, bv. op de belangrijkste feestdagen. Bovendien is er nog ruimte voor een groter aantal instrumenten: een aantal kleinere gemeenten en woonwijken in grote steden bezitten over de gepaste sociale en akoestische condities om een dynamische beiaardwerking te ontplooien, maar vertonen vandaag niet de reflex om een instrument aan te kopen en te plaatsen. Het grote publiek associeert beiaardmuziek vaak met de esthetica van enkele generaties terug. Dat beeld komt niet overeen met het potentieel van het instrument en dient dus bijgesteld te worden door een gepaste inhoudelijk invulling en communicatie hierrond (zie verder).
  • Ondanks de internationalisering van de beiaardkunst zien we dat het gebruik zich slechts schoorvoetend uitbreidt buiten de klassieke beiaardlanden België, Nederland en de Verenigde Staten. Wereldwijd bedraagt de populatie van beiaarden slechts 630 instrumenten, dus minder dan 1 per 10 miljoen inwoners (in Vlaanderen en Nederland is dat 1 per 100.000 inwoners). Er dienen dus actievere inspanningen te worden geleverd om deze Vlaamse bijdrage tot de muziekcultuur internationale erkenning en weerklank te geven.
 Actuele waarde van de beiaardkunst
  • Regelmatig weerkerende beiaardmuziek is een structureel element in de stad dat een vorm van orde schept. Daardoor verhoogt ze de identiteit van een stad en vormt ze een dynamische verbinding met haar verleden. De beiaardtraditie is een vorm van muzikaal erfgoed dat zich voortdurend actualiseert wanneer beiaardiers de muziek van onze tijd spelen. Een beiaard die verstandig wordt gebruikt is dus een verbindingselement tussen oud en nieuw.  
  • Beiaardmuziek leidt tot een collectieve beleving omdat ze hoorbaar is door iedereen in de omgeving, zonder onderscheid in ras, stand, inkomen, lifestyle of wat dan ook. Daarom is de beiaard een verbindend element in de samenleving van vandaag, die zichzelf graag opdeelt in kleine subsegmenten en doelgroepen. Bovendien versterkt de beiaard andere collectieve tradities of belevingen: een klokkenspel hangt vaak in een historisch gebouw en bevindt zich meestal aan een plein waar mensen elkaar ontmoeten; veel bespelingen vinden plaats tijdens de wekelijkse markt en op feestdagen enz.
  • Het muziekinstrument beiaard leent zich ook uitstekend tot muziek van niet-westerse culturen. Een Vlaams muziekinstrument dat ook de muziek van de nieuwe Vlamingen speelt, vernieuwt zijn eigen betekenis. Bovendien helpt het Vlaanderen zich te profileren als een regio die enerzijds haar eigen erfgoed in ere houdt, en zich anderzijds openstelt voor andere culturen.
De Beiaardcultuur wordt door UNESCO erkend als 'best practice' voor de borging van immaterieel erfgoed (25 november 2014); Luc Rombouts