Wat is immaterieel erfgoed?

Van Nieuwjaar en Noroez vieren tot het verkopen van papieren bloemen aan zee. Van frietjes halen in ’t frietkot, over baklava tot circus, fanfares en origami.

Fanfare achter de schermen bij de Virga Jessefeesten in Hasselt, 2024.

Immaterieel cultureel erfgoed

Immaterieel (cultureel) erfgoed zijn praktijken, kennis en gebruiken die mensen van generatie op generatie koesteren en willen doorgeven.

Ze zijn van hier en ginder, van de stad en het platteland, van jong en oud. Ze weerspiegelen de levendige diversiteit aan mensen, tradities en culturele praktijken in onze samenleving van vandaag, inclusief alle mengvormen die daarbij zijn gaan horen. En naarmate de tijden veranderen, verandert dit levende erfgoed mee.

Immaterieel erfgoed is niet tastbaar

Het zit in de hoofden en handen van mensen. Je groeit er vanzelf mee op of je kiest er op een gegeven moment bewust voor. In elk geval is het vooral een kwestie van doen en beleven. En natuurlijk bevat het ook tastbare aspecten: geen parade zonder kostuums, geen vakman zonder atelier.

Immaterieel erfgoed is er in alle maten en soorten

Immaterieel erfgoed is er in vele maten en soorten. Om het overzicht te bewaren, groeperen we in Vlaanderen de praktijken in deelverzamelingen, oftewel domeinen:

praktijken rond vertellen en taalgebruik
muziek en podiumkunsten
rituelen, feesten of gebruiken
sport en spel
natuur en landbouw
eten en drinken
ambacht, vakmanschap of techniek

Of geen van dat alles. Of van alles iets.

Immaterieel erfgoed doe je niet alleen

Of je nu in een vereniging zit of alleen werkt, immaterieel erfgoed leeft in een groep. In erfgoedtermen heet die groep een erfgoedgemeenschap. Dat zijn de mensen die je erfgoedpraktijk een warm hart toedragen, bijvoorbeeld door er actief aan mee te doen, of door vanaf de zijlijn te supporteren.

Kortom: immaterieel erfgoed g/heeft zin!

Tradities, kennis en kunde zijn manieren om met de wereld en het (samen)leven om te gaan. Om te tonen wie je bent en waar je voor staat. Om je uit te drukken, als groep of als persoon. Om het leven mooi en betekenisvol te maken. Om te verbinden en te verrijken. En om met de wijsheid van wie voor ons kwam, nieuwe kennis te creëren om de toekomst aan te gaan.

Meer weten over immaterieel erfgoed?

Wat is een immaterieel-erfgoedpraktijk?

Een immaterieel-erfgoedpraktijk is een levende traditie, ritueel, vakmanschap, techniek of kennis die mensen actief beoefenen en doorgeven. Het gaat om het beoefenen en uitvoeren, het weten, beleven en doen van de praktijk.

Bijvoorbeeld:

Strandbloemen maken en verkopen aan de kust
Speelplaatsspelletjes spelen op school
Moederdag vieren
Bojo maken en eten
Het dansen van Griekse dansen, zoals de Syrtos
Het bouwen van een viool én de kennis en kunde die daarvoor nodig zijn

Het kan ook gaan om een onderdeel van een breder geheel. Zo maakt de Wildemannenloop bijvoorbeeld deel uit van de traditie van het Ros Beiaard in Dendermonde. Of zo maakt de cueca-poëzie deel uit van de bredere traditie van cueca muziek en dans.

Ook de erfgoedzorg (of het toekomst geven, borgen) hoort daarbij. Door bijvoorbeeld de praktijk te documenteren, jongeren te betrekken, of er les over te geven.

Is immaterieel erfgoed enkel niet-tastbaar?

Neen. Immaterieel erfgoed kan zowel tastbaar als niet-tastbaar erfgoed omvatten. De levende praktijk staat centraal, maar die hangt vaak samen met allerlei tastbare dimensies die de praktijk maken tot wat ze is.

Bijvoorbeeld: de smid kan zijn vakkennis en ambacht niet uitoefenen zonder atelier, gereedschap en grondstoffen. Immaterieel erfgoed zit vervat in de kennis, kunde van de smid en het proces van het smeden, maar de tastbare elementen zijn dus onmisbaar. Of zo kan je ook geen speculaas maken zonder ingrediënten en keukenmateriaal.

Wat is het verschil tussen materieel en immaterieel erfgoed?

Erfgoed bestaat in alle vormen en maten. Erfgoed is iets wat mensen koesteren uit het verleden en willen doorgeven aan toekomstige generaties.

In Vlaanderen wordt er beleidsmatig een onderscheid gemaakt tussen onroerend, roerend en immaterieel erfgoed.

Bij onroerend erfgoed gaat het onder andere over landschappen, monumenten en archeologische sites, met andere woorden: onverplaatsbare elementen.
Cultureel erfgoed is dan weer een koepelterm die slaat op zowel roerend als immaterieel erfgoed.
- Roerend erfgoed verwijst naar schilderijen, (gebruiks)voorwerpen, meubelstukken, documenten, foto's, ... kortom: elementen die je kan verplaatsen en tastbaar zijn.
- Immaterieel erfgoed verwijst dan weer naar tradities, technieken, vaardigheden, gebruiken ... Het is niet-tastbaar of niet-materieel erfgoed, omdat het gaat om wat in de hoofden en handen van de mensen zit die deze praktijken beleven, belichamen of willen doorgeven.

Wat is borgen van immaterieel erfgoed?

Erfgoed toekomst geven, betekent zorgen voor morgen. Of met een ander woord: borgen.

Borgen is het bewust actie ondernemen om te zorgen dat mensen je erfgoed leren kennen en dat nieuwe mensen goesting krijgen om mee te doen. Dat ze met voldoende kennis in handen de toekomst van je immaterieel erfgoed kunnen verzekeren. Het gaat om bewust nadenken over wat jouw erfgoedpraktijk nodig heeft om de komende decennia te blijven bestaan. Dat kan op veel verschillende manieren.

Maar toekomst geven begint natuurlijk gewoon bij het doen en beleven van je immaterieel-erfgoedpraktijk zelf.

Ontdek hier wat borgen allemaal betekent en kan zijn

Wat is geen immaterieel erfgoed?

Soms lijkt iets immaterieel erfgoed, maar is het dat toch niet. Iets kan niet-tastbaar zijn, zonder meteen als immaterieel erfgoed te tellen. Is er geen overdracht meer of gaat het om een puur historisch gebruik? Dan is het geen immaterieel erfgoed.

Geen immaterieel erfgoed:

Enkel verhalen of interviews over een praktijk
- Een interview over een traditie kan die traditie in beeld brengen, maar het interview of het verhaal zelf is géén immaterieel erfgoed.
Gebruiken die niet meer bestaan
- Een traditie die niet meer bestaat (= en vandaag dus niet meer wordt uitgevoerd) is geen immaterieel erfgoed.
- Historische beschrijvingen van verdwenen gebruiken zijn geen immaterieel erfgoed.
Praktijken die nog geen overdracht kennen
- Een eenmalige actie, zoals het applaus voor zorgverleners tijdens corona, is geen immaterieel erfgoed, tenzij het jaarlijks zou blijven plaatsvinden, dan zou het wél immaterieel erfgoed kunnen worden.
Louter een socio-cultureel project of evenement.
- Het gaat bij immaterieel erfgoed om wat mensen blijven doen en doorgeven aan de volgende generatie, niet om eenmalige acties of projecten.
- Bijvoorbeeld: Een project waarbij mensen van verschillende achtergronden éénmalig worden uitgenodigd om samen iftar te eten, zoals het #IftarMee project van Fedactio Vlaanderen, is op zichzelf geen immaterieel erfgoed. Maar de praktijk iftar en de vasten breken tijdens de ramadan, is dat wél.
- Een socio-culturele activiteit of project kan bijvoorbeeld wel een ‘borgingsactie’ zijn. Zo’n acties worden bewust ondernomen om zorg te dragen voor het levend erfgoed. Kijk maar naar het Zoute Beach Flower Festival, dat de traditie van het strandbloemen maken centraal stelt en in de kijker zet met een Belgisch kampioenschap strandbloemen maken.

Wat bedoelen we met ‘van generatie op generatie?’

Een praktijk wordt doorgegeven, en dat kan op verschillende manieren:

Van oud naar jong (zoals bij jeugdbewegingen)
Of zelfs van jong naar oud (zoals een tiener die ‘kalligraffiti’ leert aan een zestiger)
Horizontaal doorgeven: mensen van ongeveer dezelfde leeftijd die een praktijk leren en/of beginnen uitvoeren (zoals een ambacht leren)

Belangrijk is dat de praktijk leeft én wordt doorgegeven aan anderen.

Wat is het verschil tussen immaterieelerfgoed.be en de Inventaris Vlaanderen?

Immaterieelerfgoed.be is een open en dynamische verzameling van immaterieel- erfgoedpraktijken. Op de website vind je een open verzameling van erfgoedpraktijken die mensen, groepen en organisaties zelf aanmelden als immaterieel erfgoed. Er is geen selectie of erkenningsprocedure, maar de teksten worden wel nagelezen door Werkplaats immaterieel erfgoed. Het doel is om een breed en divers beeld te geven van wat vandaag leeft als immaterieel erfgoed in Vlaanderen en Brussel.

De Inventaris Vlaanderen is een officiële lijst van immaterieel-erfgoedpraktijken in Vlaanderen. Hiervoor moet je een aanvraagdossier opstellen dat wordt beoordeeld door een expertencommissie. De minister van Cultuur beslist dan of de praktijk wordt opgenomen in de Inventaris Vlaanderen.

Deze website bevat dus zowel:

inzendingen door mensen, gemeenschappen en organisaties in Vlaanderen die hun praktijk erkennen als immaterieel erfgoed en dit via immaterieelerfgoed.be zichtbaar maken
alsook erfgoedpraktijken die opgenomen zijn in de officiële Inventaris Vlaanderen van het Immaterieel Cultureel Erfgoed. Die praktijken herken je aan het hartje.

> Hier vind je meer info over de Inventaris Vlaanderen