The tradition and crafts­man­ship of Belgian chocolate in Flanders

Korte beschrijving:
De geschiedenis van chocolade in Vlaanderen is rijk en betekenisvol. De eerste introductie vond plaats in de 17e eeuw via de Spaanse Nederlanden, waarbij chocolade aanvankelijk vooral door de elite als drank werd geconsumeerd. In 1635 werd in de abdij van Baudeloo in Gent een factuur gevonden die de eerste sporen van cacao in onze regio bevestigt.
In 1845 opende Meurisse in Antwerpen de allereerste chocoladefabriek van België. Dit iconische merk werd in 2020 nieuw leven ingeblazen door de zesde generatie van de oprichter, met een sterke focus op kwaliteit en innovatie.
De Belgische praline werd uitgevonden door Jean Neuhaus Jr. in 1912 in Brussel. Hij was de kleinzoon van Jean Neuhaus, een Zwitserse apotheker die zich in 1857 in België vestigde en een apotheek opende in de prestigieuze Koninginnegalerij in Brussel. Neuhaus is vandaag een iconisch Belgisch chocolademerk met zijn hoofdzetel in Vlezenbeek.
Vandaag de dag speelt chocolade een belangrijke economische en culturele rol in Vlaanderen. De haven van Antwerpen is een van de belangrijkste invoerpunten voor cacao, afkomstig uit onder andere Ivoorkust en Ghana, maar ook uit tal van kleinere oorsprongslanden in Afrika, Azië en Zuid-Amerika.
De regio telt meer dan 300 chocolatiers, evenals chocolademusea in steden als Brugge en Antwerpen. Daarnaast hebben grote producenten van couverturechocolade, zoals Belcolade, Callebaut en Cargill, hun productie in Vlaanderen gevestigd. Een aanzienlijk deel van de Belgische chocoladeproductie is bestemd voor export.
Dit unieke vakmanschap, dat kwaliteit, smaak, duurzaamheid en ethiek centraal stelt, wordt van generatie op generatie doorgegeven, maar ook via opleidingen in scholen en via ervaren chocolatiers.
Chocolatiers leren de beheersing van essentiële stappen om tot die specifieke smaak van Belgische chocolade te komen, gekenmerkt door haar smeuïgheid – een resultaat van een perfecte beheersing van de verschillende stappen.
Het vakmanschap steunt op tradities en iconische recepten, maar evolueert ook via innovatie – zowel op het vlak van technieken als smaken.
In dit dossier lichten we de specifieke technieken toe die bijdragen aan de beheersing van kwaliteitsvolle Belgische chocolade, zonder de productiegeheimen van individuele chocolatiers prijs te geven.
We identificeren de materiële gegevens en de overdrachtskanalen die beschikbaar zijn om dit vakmanschap te laten voortleven.
Tot slot bespreken we de mogelijke bedreigingen waarmee chocolatiers vandaag geconfronteerd worden.
Belangrijkste aspecten van het erfgoed
• Vakmanschap: kennis van de ingrediënten, technieken, smaakcomposities, en texturen.
• Creativiteit: voortdurende innovatie in smaken, design en presentatie; samenwerking met andere beroepen zoals patissiers, chefs, en artiesten.
• Traditie en gebruiken: chocolade hoort bij feesten als Sinterklaas, Pasen en Kerst; het is een symbool van waardering en gastvrijheid.
• Educatie: sterke verankering in opleidingen, wedstrijden en leertrajecten.
• Duurzaamheid: toenemende aandacht voor eerlijke handel, ecologische voetafdruk en traceerbaarheid (programma Beyond Chocolate).

De geschiedenis van chocolade in Vlaanderen is rijk en betekenisvol. De eerste introductie vond plaats in de 17e eeuw via de Spaanse Nederlanden, waarbij chocolade aanvankelijk vooral door de elite als drank werd geconsumeerd. In 1845 opende Meurisse in Antwerpen de eerste chocoladefabriek van België. Dit iconische merk werd in 2020 nieuw leven ingeblazen door de zesde generatie van de oprichter, met een sterke focus op kwaliteit en innovatie.

Chocolade vandaag
Vandaag de dag speelt chocolade een belangrijke economische en culturele rol in Vlaanderen. De haven van Antwerpen is een van de belangrijkste invoerpunten voor cacao, afkomstig uit onder andere Ivoorkust en Ghana, maar ook uit tal van kleinere oorsprongslanden in Afrika, Azië en Zuid-Amerika.De regio telt meer dan 300 chocolatiers, evenals chocolademusea in steden als Brugge en Antwerpen. Daarnaast hebben grote producenten van couverturechocolade, zoals Belcolade, Callebaut en Cargill, hun productie in Vlaanderen gevestigd. Een aanzienlijk deel van de Belgische chocoladeproductie is bestemd voor export.

Chocolatiers
Belgische chocolade is wereldwijd bekend en geliefd. Die reputatie is vooral te danken aan de uitzonderlijke kennis en het vakmanschap van onze chocolatiers. Hun creatieve en smaakvolle meesterwerken hebben in belangrijke mate bijgedragen aan de internationale uitstraling van Belgische chocolade. Deze expertise wordt van generatie op generatie doorgegeven. In hun werk komen creativiteit, innovatie en originaliteit volledig tot uiting. Chocolatiers beheersen traditionele technieken en recepten, maar blijven ook vernieuwen, geïnspireerd door hun persoonlijke affiniteiten en de wensen van hun klanten.

Cacao
De gebruikte ingrediënten, waaronder de drie belangrijkste cacaosoorten, Criollo, Forastero en Trinitario, en hun diverse herkomst, hebben een grote invloed op de smaak van het eindproduct.

Hoewel de chocolatier meestal niet zelf op de plantages werkt, beschikt hij wel over kennis van wat daar gebeurt en wat essentieel is vóór de bonen Europa bereiken. Dit omvat onder andere het beheer van de plantage, de oogst, het fermenteren en het drogen van de cacaobonen, cruciale stappen die de kwaliteit en smaak van de uiteindelijke chocolade sterk beïnvloeden.

Sommige chocolatiers werken volgens het “bean to bar”-principe, waarbij het volledige productieproces van cacaoboon tot chocoladereep in het eigen atelier plaatsvindt. Dit proces omvat het roosteren, breken en winnowing ( het verwijderen van de schil), gevolgd door het malen van de cacaobonen. Vervolgens worden de verschillende ingrediënten zoals suiker en  melkpoeder toegevoegd, gemengd en fijngemalen. Daarna ondergaat het mengsel het concheren, waarbij het langdurig wordt verwarmd en geroerd om de vochtigheid te verwijderen, maar ook om de juiste fijne smaak te verkrijgen. 

De meerderheid daarentegen werkt met chocolade die ze aankopen bij grotere producenten, vaak couverture chocolade genoemd, en vervolgens verwerken tot hun eigen creaties.

Ingrediënten
De chocolatier beschikt daarnaast over een breed scala aan aanvullende ingrediënten: noten, fruit, specerijen, alcohol en nog veel meer. De mogelijkheden zijn eindeloos.Maar creativiteit alleen is niet voldoende. Een diepgaande kennis van de ingrediënten en hun onderlinge interacties is essentieel om tot een perfect resultaat te komen — of het nu gaat om pralinévullingen, ganaches, mousses of andere verfijnde recepten

Pralines
Pralines zijn een van de emblematische meesterwerken van de Belgische chocolade. Er zijn twee soorten pralines:

• Gemouleerde pralines: getempereerde chocolade wordt met de hand of automatisch in vormen gegoten. Zo ontstaat een chocoladeschelp. Zodra de chocolade is uitgehard, kan de vulling worden toegevoegd voordat de praline wordt gesloten.
• Geënrobeerde pralines: hierbij wordt begonnen met de vulling, die vervolgens in getempereerde chocolade wordt gedompeld. Dit omhulsel kan met de hand of met een machine, een zogenaamde “enrobeermachine”, worden aangebracht.

Tempereren is een techniek in de chocolaterie waarbij chocolade op een gecontroleerde manier wordt verhit, afgekoeld en opnieuw lichtjes verwarmd om de cacaoboter kristallen goed te structureren. Zonder tempereren wordt chocolade dof, smelt snel en krijgt witte vlekken (vetbloem).

Het gebruik en de beheersing van technieken zijn cruciaal om een kwaliteitsproduct te verkrijgen: tempereren, gieten, omhullen, paneren ( dit is een techniek waarbij een product zoals een noot laagje per laagje wordt omhuld met chocolade), vullen, afwerken, enz. Zonder een goede beheersing zal het eindproduct noch de gewenste smaak, noch het gewenste uiterlijk of de gewenste houdbaarheid hebben. 

Hier zijn enkele producten waarin we de creativiteit van onze Vlaamse chocolatiers terugvinden:

• Pralines en truffels: Belgische pralines, waarvan het productieproces hierboven is beschreven, werden oorspronkelijk in gecreëerd door Jean Neuhaus Jr. in 1912. Ze worden vaak verpakt in elegante dozen en bieden een eindeloze variëteit aan smaken en vullingen.
• De Manon: een typisch lekkernij, gecreëerd door Maurice Corné in 1935, die botercrème, een noot en een omhulsel van fondantsuiker of chocolade combineert, afhankelijk van de ambachtsman
• Chocoladetabletten: Verschillende chocolatiers bieden kwaliteitsvolle chocoladetabletten aan, vaak gepresenteerd in verfijnde en unieke verpakkingen. De tabletten zijn soms gevuld, gearomatiseerd of versierd en bevatten soms toevoegingen zoals noten
• Holle chocoladefiguren: Dit zijn vormen van chocolade zonder vulling, die verschillende vormen kunnen aannemen en de seizoenen, feestdagen of tradities volgen die de Vlamingen dierbaar zijn.
• Warme chocolade: Een populaire specialiteit, vooral in de winter. Warme chocolade wordt bereid met warme melk waarin chocolade (puur, melk of wit) wordt gesmolten. Ze kan gearomatiseerd worden met kaneel of andere specerijen. Je vindt ze op kerstmarkten, in restaurants of bij chocolatiers met een theesalon
• De mendiant: een ronde plak chocolade waarop gedroogd fruit wordt gelegd: amandelen, hazelnoten, walnoten en rozijnen. Tegenwoordig worden ook andere ingrediënten toegevoegd
• Orangettes: fijne reepjes gekonfijte sinaasappelschil, omhuld met chocolade. Deze lekkernij bestaat tegenwoordig ook met andere citrusvruchten of gekonfijt fruit
• De cerisette: een hele kers, gedrenkt in likeur crème en omhuld met chocolade.
• Chocoladepasta: die op boterhammen wordt gesmeerd bij het ontbijt of als tussendoortje.

Dankzij deze internationale bekendheid trekt chocolade jaarlijks vele toeristen aan, vooral in Brugge, dat vaak de wereldhoofdstad van chocolade wordt genoemd. De chocolade traditie in Vlaanderen volgt bovendien het ritme van de seizoenen en komt tot uiting tijdens feestdagen zoals Sinterklaas, Kerstmis, Pasen en Valentijnsdag. Holgoed artikelen, zoals eitjes en figuren, spelen vooral een centrale rol rond Pasen en Sinterklaas, twee momenten die diep verankerd zijn in onze tradities. Chocolade is dan ook meer dan een lekkernij, het is een levend cultureel erfgoed, zowel binnen als buiten de ateliers.

Toch staat de sector voor belangrijke uitdagingen, zoals toenemende buitenlandse concurrentie en stijgende cacaoprijzen. Daarom is het essentieel dat chocolade en het bijbehorende vakmanschap de nodige ondersteuning krijgen, zodat consumenten zich bewust worden van de waarde en kwetsbaarheid van deze traditie. Zo kan de sector de steun krijgen die nodig is om de smaakpapillen van duizenden chocoladeliefhebbers – in binnen- en buitenland – te blijven bekoren.

Geschiedenis

Geschiedenis en Evolutie van Chocolade in Vlaanderen en Brussel: De liefde voor chocolade in Vlaanderen kent een lange en rijke geschiedenis die teruggaat tot de 17e eeuw. In 1635 werd in de abdij van Baudeloo in Gent een factuur gevonden die de eerste sporen van cacao in onze regio bevestigt. In die tijd werd cacao vooral verkocht in apotheken, als een specerij om de bittere smaak van medicinale bereidingen te verdoezelen. In 1679 proefde Henri Escher, burgemeester van Zürich, zijn eerste kop warme chocolade in België en besloot het recept mee naar Zwitserland te nemen. Vandaag is cacaoboter nog steeds een belangrijk ingrediënt in de farmacie en cosmetica, gewaardeerd om zijn voedende en herstellende eigenschappen. In de 18e eeuw werd cacao met de hand gemalen, eerst met een steen of vijzel, later met stenen op tafels om het werk te vergemakkelijken. Pas in 1835, met de komst van de eerste stoommachine in België, werd het productieproces geïndustrialiseerd. Het aantal Belgische chocolatiers groeide snel, net als de vraag naar chocolade, gestimuleerd door de economische bloei van die tijd. In 1845 opende Meurisse in Antwerpen de eerste chocoladefabriek van België. Deze pionier legde de basis voor wat zou uitgroeien tot een wereldberoemde industrie. Antwerpen, met zijn strategische haven, werd een belangrijk knooppunt voor de import van cacaobonen uit Afrika en Zuid-Amerika. In 1883 richtte de Belgische chocolatier Charles Neuhaus het merk Côte d’Or op, als eerbetoon aan de “Gold Coast”, de historische naam van Ghana, waar de cacaobonen vandaan kwamen. De wereldtentoonstellingen, vooral die van 1935 in Brussel, droegen bij aan de bekendheid van het merk, met iconische creaties zoals de mignonnettes. De beroemde reep “Dessert 58” werd gelanceerd voor de Expo 1958. In 1894 werd Belgische chocolade officieel beschermd: alleen producten met minstens 35% cacao mochten de naam “chocolade” dragen. In 1912 creëerde Jean Neuhaus Jr. de eerste praline in de apotheek-snoepwinkel van zijn grootvader in de Koninklijke Sint-Hubertusgalerijen in Brussel. In 1915 ontwierp zijn echtgenote, Louise Agostini, de eerste ballotin, een elegant doosje om deze kostbare pralines in te verpakken. In 1935 vestigde het merk Leonidas zich in Brussel. Zonder winkel verkocht Basilio Kestekides zijn pralines rechtstreeks aan voorbijgangers via een guillotinevenster. Deze vernieuwende aanpak trok klanten aan en Leonidas groeide uit tot een symbool van toegankelijke Belgische pralines. Ook in 1935 creëerde Maurice Corné de beroemde Manon Sucre, een praline met verse room, nougatine en een noot, die een Belgische klassieker werd. Leonidas paste het recept aan in 1980, met een versie in witte chocolade, die sindsdien hun specialiteit is. Gedurende de ganse 20e eeuw groeide Vlaanderen uit tot een broedplaats van chocoladetalent. Merken zoals Callebaut, opgericht in Wieze, Puratos in Groot-Bijgaarden, en Cargill in Moeskroen, werden internationale referenties in chocoladegrondstoffen. Tegelijkertijd bloeiden industriële, semi-industriële, en ambachtelijke chocolatiers op in heel Vlaanderen. De chocolade-industrie blijft evolueren. In 2001 stond de Europese Unie toe dat 5% van de cacaoboter vervangen mocht worden door andere plantaardige vetten. België verzette zich krachtig tegen deze wetgeving en tot op vandaag engageren Belgische chocolatiers zich om 100% cacaoboter te gebruiken. Een nieuwe trend is het bean-to-bar-concept, waarbij chocolatiers het volledige productieproces beheersen – van het selecteren en branden van de bonen tot het maken van de tabletten. Deze aanpak garandeert kwaliteit, transparantie en duurzaamheid, en wordt steeds populairder bij zowel ambachtelijke makers als consumenten. Sociaal-culturele context Volgens gegevens van Statbel bevindt ongeveer 66% van de Belgische chocolatiers zich in Vlaanderen. Dit betekent dat hun atelier of productie-eenheid in Vlaanderen gevestigd is. Ter illustratie: Volgens gegevens van gegevens van de FOD Economie zijn er naar schatting meer dan 300 chocolatiers in Vlaanderen en meer dan 1.000 chocoladewinkels, en dat aantal is de afgelopen jaren sterk gestegen. Op de luchthaven Brussels Airport worden volgens Brussels Airport jaarlijks meer dan 800 ton chocolade verkocht, wat het tot de grootste verkooppunt van chocolade ter wereld maakt. Elke dag gaan er ongeveer 2 ton chocolade over de toonbank — dat komt neer op 1,5 kilogram per minuut. Ondanks de moeilijke economische situatie en de trend bij consumenten om hun dagelijkse uitgaven te beperken, blijft chocolade een gegeerd product. Het wordt nog steeds geassocieerd met luxe en een klein moment van genot. Volgens Côte d'Or, eet de gemiddelde Belg 8,1 kg chocolade per jaar. Deze chocolade wordt gekocht voor persoonlijk genot, voor het bereiden van huisgemaakte desserts, of als geschenk. Chocolade wordt vaak aangeboden bij een etentje, maar is ook een populair zakelijk geschenk, vooral tijdens de eindejaar periode of bij diplomatieke gelegenheden. Zo schonk de Belgische eerste minister Alexander De Croo in januari 2024 een ballotin met pralines aan Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, ter gelegenheid van het Belgische voorzitterschap van de Europese Unie. Chocolade spreekt alle leeftijden aan: kinderen houden van zachte en zoete smaken, tieners genieten van chocoladerepen als tussendoortje, en volwassenen zoeken vaak naar complexere smaken met een hoog cacaopercentage. Zij kiezen bewust voor kwaliteitsvolle artisanale merken om chocolade als een persoonlijk en uniek geschenk te geven. Feestelijke momenten zoals Sinterklaas, Kerstmis en Pasen zijn cruciaal voor chocolatiers. Deze periodes zijn doorgaans bijzonder intensief qua productie en verkoop. In Vlaanderen gaan deze feestdagen vaak gepaard met speciale evenementen: warme chocolademelk op kerstmarkten, paaseierenzoektochten en chocolade-uitdelingen door Sinterklaas. Chocolade zorgt ook voor werkgelegenheid. Volgens de federatie Choprabisco, met 14.200 werknemers (14% van de voedingsindustrie) en een jaarlijkse omzet van bijna 7,7 miljard euro (10% van de voedingsindustrie), behoort de Belgische sector van chocolade, pralines, koekjes en suikerwaren tot de belangrijkste subsectoren van de Belgische voedingsindustrie. In Vlaanderen werken naar schatting meer dan 7.000 mensen in de chocoladesector. Dit cijfer omvat zowel productiebedrijven als ambachtelijke chocolatiers, winkels en ondersteunende diensten. Het vakmanschap van Vlaamse chocolatiers wordt in de kijker gezet via wedstrijden zoals Gault & Millau, de Belgian Chocolate Awards, en andere prestigieuze evenementen. Vlaanderen trekt niet alleen Belgische chocoladeliefhebbers aan, maar ook internationale bezoekers, dankzij georganiseerde rondleidingen en belevingen rond chocolade — zoals de populaire bezoeken aan het museum Choco Story Brugge en Chocolate Nation Antwerpen. Op nationaal niveau produceert België jaarlijks meer dan 800.000 ton chocolade, waarvan een groot deel wordt geëxporteerd. Deze wereldwijde reputatie wordt gedragen door iconische merken die hun oorsprong vinden in België en erin geslaagd zijn om internationale markten te veroveren. Namen zoals Guylian, Godiva, Côte d'Or, Leonidas, Neuhaus, en Pierre Marcolini sieren vandaag de vitrines van boetieks in luchthavens en grote steden over de hele wereld. Ondanks de toenemende internationale concurrentie blijft België een van de grootste exporteurs van chocolade ter wereld. Belgische chocolatiers nemen deel aan internationale beurzen zoals het Salon du Chocolat in Parijs en Chocoa in Amsterdam. Ze reizen ook naar het buitenland voor speciale gelegenheden zoals Valentijnsdag. In Japan, waar 14 februari een bijzonder feestelijke dag is, gaan sommige chocolatiers ter plaatse om consumenten te ontmoeten, selfies te maken en handtekeningen uit te delen. Een mooi voorbeeld hiervan zijn Geert en Thomas Decoster van Centho, die jaarlijks naar Japan trekken. Ook op internationaal vlak groeit de aandacht voor cacao en chocolade, onder meer via de Wereld dag van Cacao en Chocolade, die sinds 2009 jaarlijks op 1 oktober wordt gevierd. Deze dag is bedoeld om de band tussen chocolatiers en cacaoboeren te versterken, en biedt chocolatiers de kans om met consumenten te communiceren. Vandaag ligt de focus steeds meer op duurzaamheid in de chocoladeproductie. België lanceerde daarom het initiatief Beyond Chocolate, gepromoot door Alexander De Croo toen hij minister van Ontwikkelingssamenwerking was. Het doel is om tegen 2030 alle Belgische chocolade 100% duurzaam te maken. Meer dan 70 bedrijven en organisaties hebben zich inmiddels aangesloten bij Beyond Chocolate. Samen vertegenwoordigen ze ongeveer 90% van de Belgische chocoladeproductie en 57% van de consumptie. Alle partners hebben zich geëngageerd om de doelstellingen van het initiatief te behalen: geen ontbossing en een leefbaar inkomen voor cacaoboeren. Uiterlijk tegen eind 2025 moet alle chocolade die in België wordt geproduceerd of verkocht voldoen aan relevante certificeringsnormen en/of afkomstig zijn van cacao die onder een duurzaamheidssysteem valt. Tegen 2025 moeten de partners van Beyond Chocolate ook voldoen aan de akkoorden tussen overheden en bedrijven binnen het Cocoa & Forests Initiative. En tegen 2030 moeten alle cacaoboeren die betrokken zijn bij de Belgische chocoladesector een leefbaar inkomen verdienen.

Waarom is dit immaterieel erfgoed?

Betekenis vandaag: Vandaag is chocolade in Vlaanderen veel meer dan een lekkernij, het is een stukje cultureel erfgoed, een dagelijks ritueel en een symbool van kwaliteit en passie. Generaties lang hebben we genoten van dit kostbaar geschenk, doorgegeven van generatie tot generatie. In een wereld die razendsnel verandert, is het belangrijker dan ooit om onze chocolatiers actief te ondersteunen. Zij zijn de hoeders van onze nationale trots, en hun vakmanschap verdient erkenning, bescherming en promotie – zodat ook toekomstige generaties kunnen blijven genieten van de uitmuntendheid van Belgische chocolade. Het Vlaamse vakmanschap België geniet wereldwijd een uitstekende reputatie voor de kwaliteit van zijn chocolade, vooral dankzij het vakmanschap van zijn chocolatiers. Het zijn onze afgewerkte producten – zoals pralines, chocoladerepen en tabletten – die internationaal doen schitteren. De Belgische chocolatier heeft doorheen de generaties een uniek vakmanschap opgebouwd, dat voortdurend wordt vernieuwd en verfijnd. Vandaag kan het beroep van ambachtelijke chocolatier door iedereen worden uitgeoefend, zelfs zonder specifieke opleiding of diploma. Dat is positief, maar anderzijds zou meer opleiding, zichtbaarheid en erkenning de kwaliteit en innovatie verder kunnen versterken, en chocolatiers de trots geven die ze verdienen. Gedurende hun carrière zijn er verschillende mogelijkheden om zichzelf uit te dagen: wedstrijden, stages, conferenties, uitwisselingen tussen vakmensen, erkenning, enz. Het vakmanschap kent verschillende vormen. Sommige chocolatiers werken vanaf de cacaoboon, terwijl anderen (de meerderheid) werken met couverturechocolade. • Couverturechocolade In België werken de meeste chocolatiers met couverturechocolade. Couverturechocolade wordt geproduceerd door een “couverturier” (industrieel of ambachtelijk), een onderneming die chocolade maakt vanaf de cacaoboon en deze levert aan andere chocolatiers. • Bean to Bar-chocolade Sinds enkele jaren wint de “Bean to Bar”-benadering aan populariteit: letterlijk van boon tot tablet. De Bean to Bar-chocolatier werkt rechtstreeks met cacaobonen en produceert zijn eigen couverture, meestal in kleinere hoeveelheden dan klassieke couverturiers. Sommige Bean to Bar-chocolatiers produceren ook chocolade voor collega’s, al blijft deze praktijk voorlopig eerder beperkt in België. Of men nu couverturier is of Bean to Bar-chocolatier, het productieproces van chocolade begint altijd met de zorgvuldige selectie van hoogwaardige grondstoffen. De beheersing van de grondstof De oorspronkelijke grondstof, cacao, groeit niet in België maar in tropische landen. België importeert de cacao die nodig is voor de productie vanuit tropische regio’s in Afrika, Latijns-Amerika, Azië en Oceanië. Vroeger kwam cacao vooral uit Congo, maar de productie blijft daar nog steeds beperkt. Vandaag richt België zich op leveranciers uit allerhande tropische gebieden om een constante aanvoer van kwaliteitsvolle cacao te garanderen. Hoewel de grondstof zich op een ander continent bevindt, zijn Belgische chocolatiers hier bijzonder gevoelig voor. Ze besteden aandacht aan elke stap: de locatie van de plantage, de omliggende biodiversiteit, de keuze van de variëteiten, de selectie van de bonen, de duurzaamheid van de bomen, enzovoort. Chocolatiers brengen hun expertise in tijdens verschillende fasen van de teelt tot de verwerking. De hedendaagse consument vraagt om meer transparantie, en de chocolatier moet daarom antwoorden kunnen geven over de herkomst van cacao en andere gebruikte ingrediënten. Ook chocolatiers die werken met couverturechocolade die ze niet zelf produceren, tonen interesse in de grondstof. Ze stellen vragen aan hun leveranciers of nemen deel aan reizen die door deze leveranciers worden georganiseerd. Het productie proces van chocolade Dit proces kan worden opgesplitst in twee delen: in de cacao producerende landen en vervolgens in onze ateliers. 1/ In de cacao producerende landen De Belgische chocolatier die werkt vanaf de cacaoboon bezoekt de plantages of onderhoudt regelmatige contacten met de telers, en brengt zijn expertise in om een kwaliteitsvol eindproduct te verkrijgen. Er wordt bijzondere aandacht besteed aan de plantage zelf. Dit omvat: • De keuze van de cacaovariëteiten: sommige zijn productiever, zoals Forastero en Trinitario, andere aromatischer zoals de Criollo. • Het werk op de plantage: de oogst vindt twee keer per jaar plaats. Een te vroeg geoogste vrucht levert bonen van lage kwaliteit op, terwijl een te late oogst het risico loopt dat de vruchten beschadigd worden. • De ligging van de plantage en de omliggende biodiversiteit: de cacaoboom heeft schaduw nodig, en de aanwezigheid van andere plantensoorten en insecten is essentieel voor de ontwikkeling van de cacao. Na de oogst moeten de bonen worden gefermenteerd en gedroogd – twee cruciale stappen. De chocolatier zorgt ervoor dat hij goed geïnformeerd is over deze processen, en brengt indien mogelijk zijn expertise in bij de telers: • Fermentatie verwijdert de pulp rond de boon, voorkomt kieming en garandeert zo de bewaring van de bonen. In deze fase ontwikkelt zich ook het eerste aromaniveau. Voor een homogene fermentatie en voldoende zuurstof is dit een delicate operatie die 5 tot 7 dagen duurt. • Het drogen van de bonen in de zon, gedurende ongeveer 10 dagen vermindert het vochtgehalte van 60% tot 6%. Een goede droging is essentieel voor een goede bewaring van de bonen. Het drogen kan ook door industriële drogers gedaan worden. De gedroogde bonen worden vervolgens verpakt in jute of plastiek zakken voor export. 2/ In onze ateliers in Vlaanderen (en België) Na een kwaliteitscontrole, die begint met een visuele inspectie om te verzekeren dat de cacaobonen van goede kwaliteit zijn, gaat de chocolatier over tot de volgende stappen en start hij met de productie van chocolade: • Het roosteren van de bonen maakt de aroma’s van cacao vrij. De bonen mogen niet verbranden. Een slechte beheersing van het brandproces kan de bonen beschadigen en dus de smaak van de chocolade negatief beïnvloeden. • Breken en wannen: Na het breken van de bonen zal de schil verwijderd worden, waardoor enkel de gebroken cacaonibs overblijven. • Het malen: De cacaonibs worden fijngemalen tot een pasta, cacaomassa genoemd. • Mengen en raffineren met andere ingrediënten: Voor pure chocolade voegt men suiker toe aan de cacaomassa; voor melkchocolade komt daar ook melkpoeder bij. Het type suiker en melkpoeder beïnvloeden eveneens de uiteindelijke smaak van de chocolade. Volgens de Belgische traditie worden de bonen geraffineerd tot een deeltjesgrootte van 20 micron. Dit zorgt voor een bijzonder fijne textuur en een optimaal smaakprofiel, en maakt Belgische chocolade zo smeuïg. • Het concheren verfijnt de smaak en textuur van de chocolade. Dit is een langdurig roeren van de cacaomassa samen met de andere ingrediënten zoals suiker en eventueel melk en cacaoboter. Tijdens het concheren verdampen ongewenste zure en bittere aroma’s. • Het tempereren zorgt ervoor dat de chocolade glanst en knapperig is. Om van vloeibare naar vaste vorm te gaan, moet de chocolade een nauwkeurige temperatuurcurve volgen die een perfecte kristallisatie van de cacaoboter mogelijk maakt. • De geproduceerde chocolade wordt vervolgens verwerkt tot tabletten (of pastilles), bestemd voor directe consumptie of verdere verwerking tot andere chocoladeproducten. Het bewerken van de chocolade Hoewel Belgische chocolade wereldwijd bekend en geliefd is, blinken onze chocolatiers ook uit in de kunst om chocolade te sublimeren en in het maken van pralines. Hier komt de creativiteit, innovatie en originaliteit van de chocolatier tot uiting. Ze besteden hier bijzondere aandacht aan om consumenten nieuwe recepten, concepten of smaakervaringen aan te bieden. De gebruikte ingrediënten zijn eindeloos: gedroogde vruchten, vers fruit, zaden, alcoholen, enz. Naast deze creativiteit is een grondige kennis van de verschillende ingrediënten en hun interacties essentieel om een perfect resultaat te verkrijgen. Dit geldt voor pralinés, ganaches, mousses en vele andere recepten. Chocolatiers leren de beheersing van traditionele recepten, maar innoveren ook op basis van hun voorkeuren en de verwachtingen van hun klanten. We onderscheiden twee soorten pralines • De gemouleerde pralines: getempereerde chocolade wordt met de hand of automatisch met een “vormmachine” in vormen gegoten. Zo ontstaat een chocoladeschelp. Zodra de chocolade is uitgehard, wordt de vulling toegevoegd en worden de pralines gesloten. • De omhulde pralines: bij deze methode vertrekt men van de vulling, die vervolgens in getempereerde chocolade wordt gedompeld. Dit omhulsel kan met de hand gebeuren of met behulp van een machine, de zogenaamde “omhulmachine”. Het gebruik en de beheersing van technieken zijn cruciaal om een kwaliteitsvol product te verkrijgen: tempereren, vormen, omhullen, paneren, vullen, afwerken, enz. Zonder een goede beheersing zal het eindproduct niet de gewenste smaak, uitstraling of houdbaarheid hebben. Creatieve chocoladeproducten – sommige ontstaan in Vlaanderen Hieronder enkele producten waarin de creativiteit van onze Vlaamse chocolatiers tot uiting komt: • Pralines en truffels: Belgische pralines, waarvan het productieproces hierboven werd toegelicht, werden oorspronkelijk gecreëerd in Brussel door Jean Neuhaus Jr. in 1912. Ze zijn een iconisch onderdeel van Belgische chocolade, vaak verpakt in elegante dozen en verkrijgbaar in een eindeloze variëteit aan smaken en vullingen. • De Manon: een lekkernij gecreëerd door Maurice Corné in 1935. Deze bestaat uit botercrème, een noot en een omhulsel van suikerlaag of chocolade, afhankelijk van de chocolatier. • Ambachtelijke chocoladetabletten: Verschillende chocolatiers bieden kwaliteitsvolle tabletten aan, vaak in verfijnde en unieke verpakkingen. Ze kunnen gevuld, gearomatiseerd of versierd zijn, en soms verrijkt met ingrediënten zoals bijvoorbeeld gedroogd fruit, kruiden, enz. • Holle chocoladefiguren: Dit zijn vormen van chocolade zonder vulling, die variëren naargelang het seizoen, feestdagen of tradities zoals Sinterklaas, Pasen, Kerstmis of Valentijn. • Warme chocolade: Een populaire specialiteit, vooral in de winter. Warme melk wordt gemengd met chocolade (puur, melk of wit). Deze drank kan worden gearomatiseerd met kaneel of andere specerijen. Je vindt ze op kerstmarkten, in restaurants of bij chocolatiers met een tearoom. • De mendiant: een ronde plak chocolade waarop gedroogde vruchten worden gelegd: amandelen, hazelnoten, walnoten en rozijnen. Tegenwoordig worden ook andere ingrediënten gebruikt. • Orangettes: fijne reepjes halfgekonfijte sinaasappel, omhuld met chocolade. Deze lekkernij bestaat nu ook met andere citrusvruchten of gekonfijt fruit. • De cerisette: een hele kers, gedrenkt in likeurcrème en omhuld met chocolade. • Chocoladepasta: een smeerpasta voor op brood, populair bij het ontbijt of als vieruurtje. • Onder de typisch Vlaamse specialiteiten vinden we onder andere pralines in de vorm van een diamant of kleine handjes, beide verbonden aan de geschiedenis van de stad Antwerpen. • De chocolade zwaantjes van Brugge, ook wel bekend als het Brugsche Swaentje, zijn een typische Brugse praline met een unieke smaak. Creaties rond chocolade • De praline, uitgevonden door Jean Neuhaus Jr. in 1912 in Brussel (in de huidige Neuhaus-winkel in de Koninklijke Sint-Hubertusgalerijen). Vandaag bestaat ze in talloze varianten, met een grote verscheidenheid aan vullingen. • De ballotin, een elegant doosje ontworpen voor het vervoeren van pralines, werd in 1915 uitgevonden door de echtgenote van Jean Neuhaus. Deze kartonnen doos bestaat in verschillende formaten en kan één praline of een kilo pralines bevatten. Vóór de ballotin werden pralines geserveerd in papieren puntzakjes. Vandaag bestaan er diverse vormen: vierkant, plat of fantasierijk. • Desserts: Belgische chocolade wordt wereldwijd vaak verwerkt in desserts, als inclusie, ganache, saus, enz. Een voorbeeld: de wafel wordt vaak geserveerd met onze chocolade. Sociale Praktijken en feestelijke evenementen rond chocolade in Vlaanderen De Vlamingen zijn trots op hun chocolade en grijpen elke gelegenheid aan om deze passie te delen met hun omgeving: geschenken voor leerkrachten, cadeaus bij speciale gelegenheden of tijdens bezoeken. Bij privé-, zakelijke of diplomatieke reizen is chocolade het favoriete geschenk. Een rondgang langs chocolatiers is een geliefde activiteit bij buitenlandse bezoekers. Workshops bij een chocolatier zijn uitgegroeid tot een klassieker voor teambuildings, verjaardag activiteiten of vrijgezellenfeesten. Chocolade geeft ritme aan het jaar en is verbonden met verschillende feestelijke tradities. Vormproducenten creëren diverse mallen voor pralines of figuren die typisch zijn voor elk evenement. • Februari – Valentijnsdag: Chocolade neemt de vorm aan van hartjes in de winkels van chocolatiers. Verpakt in een elegant doosje is het een ideaal geschenk om een geliefde te verwennen. • Lente – Pasen: Er worden paaseierenzoektochten georganiseerd, zowel privé als openbaar. Deze zijn een uitnodiging voor jong en oud om zoveel mogelijk kleine chocolade-eitjes te verzamelen in een afgebakende ruimte. In de winkels nemen de chocolades de vorm aan van eieren en konijnen. • 6 december – Sinterklaas: De patroonheilige van de kinderen wordt in elk huishouden verwacht. Kinderen zetten hun schoen op 5 december, meestal bij de haard, in de hoop de volgende ochtend lekkernijen te vinden, waaronder chocolade. In de winkels verkopen chocolatiers figuren in de vorm van Sinterklaas in verschillende groottes. • December – Kerstperiode: Op de kerstmarkten in de regio vind je kraampjes met warme chocolademelk – een manier om zich te verwarmen op deze meestal openluchtmarkten. In de winkels nemen chocolades de vorm aan van kerstmannen of kleine kerstbomen. De kerststronk, een klassiek dessert op 25 december, bevat vaak chocolade. • Andere gelegenheden zoals Moederdag, Vaderdag of Secretaresse dag zijn ook momenten waarop chocolade wordt geschonken. Culinaire tradities Chocolade staat op de menukaart van talrijke Vlaamse restaurants. Je kunt er genieten van chocolademousse, een dame blanche (vanille-ijs met warme chocoladesaus) of een moelleux au chocolat. Chocolade wordt ook vaak geserveerd bij pannenkoeken of bij wafels. Aan het einde van de maaltijd wordt er meestal een klein chocolaatje bij de koffie geserveerd, in de vorm van een praline of een napolitain. Sommige Vlaamse chefs verwerken chocolade of cacao ook in hun menu’s. Zo is cacao bijvoorbeeld een van de ingrediënten in Vlaamse stoofkarbonade. Ook in het collectief van Vlaamse culinaire ambassadeurs “ Goesting” heeft chocolade een belangrijke plaats, https://www.visitflanders.com/nl/goesting/julius-persoone-alina-kulinicheva. In verschillende TV programma’s op Njam speelt chocolade een belangrijke rol: - “Sarah’s Sweet Table” - “Roger van Damme – Desserts” - “Master of Chocolate” - “Loïc: Zot van Koken ” Tegelijkertijd groeit het aanbod en de vraag naar chocoladeworkshops voor het grote publiek al enkele jaren. Deze worden georganiseerd in Brugse of Antwerpse chocolademusea of in de ateliers van lokale chocolatiers (bijvoorbeeld: bij Sjolaa in Mechelen of d’Origine in Kortrijk ).

Onderdelen

Belangrijkste aspecten van het erfgoed • Vakmanschap: kennis van de ingrediënten, technieken, smaakcomposities, en texturen. • Creativiteit: voortdurende innovatie in smaken, design en presentatie; samenwerking met andere beroepen zoals patissiers, chefs, en artiesten. • Traditie en gebruiken: chocolade hoort bij feesten als Sinterklaas, Pasen en Kerst; het is een symbool van waardering en gastvrijheid. • Educatie: sterke verankering in opleidingen, wedstrijden en leertrajecten. • Duurzaamheid: toenemende aandacht voor eerlijke handel, ecologische voetafdruk en traceerbaarheid (programma Beyond Chocolate).

Motivatie

Motivatie: Het ondersteunen, verdedigen en valoriseren van de reputatie van chocolade, die historisch en sociaal verbonden is met Vlaanderen. Chocolade is diep verankerd in de Vlaamse cultuur. Ze staat symbool voor gastvrijheid, kwaliteit en vakmanschap, waarden die van generatie op generatie worden doorgegeven. In Vlaanderen is het een traditie om chocolade te schenken bij een bezoek, als blijk van waardering of als verfijnd gebaar van dankbaarheid. Dit sluit naadloos aan bij de Belgische cultuur van elegante en warme gastvrijheid. De uitzonderlijke kwaliteit van onze chocoladeproducten wordt wereldwijd erkend en gewaardeerd. Die reputatie is het resultaat van een sterk ambachtelijk vakmanschap, gedragen door gepassioneerde chocolatiers die hun kennis en liefde voor het product met zorg en precisie uitdragen. De sector staat voor belangrijke uitdagingen, zoals toenemende buitenlandse concurrentie en stijgende cacaoprijzen. Daarom is het essentieel dat chocolade en het bijbehorende vakmanschap de nodige ondersteuning krijgen, zodat consumenten zich bewust worden van de waarde en kwetsbaarheid van deze traditie. Het is noodzakelijk dat deze sector kan genieten van officiële erkenning. Een opname in de inventaris van het immaterieel cultureel erfgoed zou helpen om het vakmanschap, de traditie, de dynamiek en de innovatie van de chocolatiers in Vlaanderen te verdedigen en te ondersteunen. Door hun talent dragen zij bij aan de promotie van de kwaliteit en de uitmuntendheid van Belgische chocolade. Chocolatiers zouden deze erkenning kunnen gebruiken als promotiemiddel, waardoor ze kunnen genieten van directe ondersteuning. Een opname in de inventaris van het immaterieel cultureel erfgoed zou ook bijdragen aan de noodzakelijke overdracht van dit vakmanschap aan toekomstige generaties. Dit dossier onderstreept het belang van de erkenning van chocolade in Vlaanderen als immaterieel erfgoed. Zo kan de sector de steun krijgen die nodig is, het vakmanschap zichtbaar maken, en de opleiding en instroom van jong talent bevorderen, om de smaakpapillen van duizenden chocoladeliefhebbers – in binnen- en buitenland – te blijven bekoren.

Gemeenschap

Nauw betrokken: • Chocolatiers: Ongeveer 300 actief in Vlaanderen. • Bean-to-Bar producenten: Een vijftiental, maar het aantal stijgt snel. • Winkels: Meer dan 1.200 verkooppunten in Vlaanderen. • Scholen: Het vakmanschap wordt doorgegeven aan professionals en toekomstige vakmensen, generatie na generatie, via scholen en opleidingscentra in Vlaanderen. Er zijn minstens 10 tot 15 erkende opleidingslocaties waar men chocolatier kan worden, zowel via voltijdse dagopleidingen als avondonderwijs (o.a. Syntra, Ter Groene Poorte, PIVA, CVO Pro…). • Leerkrachten: Zij geven hun passie en kennis door aan de volgende generatie. • Leerlingen: Er is een stijgende belangstelling voor de sector. • Musea: De reputatie van Belgische chocolade wordt gedeeld met het grote publiek via musea zoals Choco-Story Brugge en Chocolate Nation Antwerpen. Deze musea ontvangen scholen, families, toeristen en Belgen die de geschiedenis en traditie van Belgische chocolade willen ontdekken. Choco-Story Brussels organiseert ook bean-to-bar-lessen voor studenten van CERIA, zodat zij het transformatieproces van cacaoboon tot chocolade beter leren begrijpen. • Verenigingen: o Choprabisco is de Koninklijke Belgische Vereniging van de Chocolade-, Praline-, Biscuiterie- en Suikergoedindustrie. Ze behartigt de belangen van bedrijven die chocolade, pralines, koekjes en suikerwaren produceren en/of verdelen. o I Love Belgian Chocolate ondersteunt Belgische chocolatiers en draagt bij aan hun bekendheid en reputatie. • Initiatieven: Beyond Chocolate brengt Belgische chocoladebedrijven, retailers, het middenveld en onderzoeksinstellingen samen om duurzame chocolade te promoten, de levensomstandigheden van cacaoboeren te verbeteren en ontbossing tegen te gaan. • Cacaolab: Een spin-off van de Universiteit Gent die technische ondersteuning biedt aan de sector. • Ateliers: Workshops worden georganiseerd door chocolatiers of in musea zoals Choco-Story Brugge en Chocolate Nation Antwerpen. Ze zijn bedoeld om het publiek te vermaken én te informeren over het beroep van chocolatier. Voor veel deelnemers is het een eerste kennismaking met het werken met chocolade. • Wedstrijden: o Elk jaar reikt Gault & Millau een prijs uit aan de beste chocolatier per regio (in Vlaanderen werd in 2025 Deduytschaever uit Gent verkozen). o De Belgian Chocolate Awards bekronen zowel de beste student als de beste professional in de sector. Deze prijzen benadrukken het belang van de sector voor toekomstige generaties. • Magazines: Chocolaterie Magazine is een vakblad dat zich richt op de wereld van Belgische chocolade en pralines. Ruimer betrokken: • Consumenten: Volgens Côte d'Or, eet de gemiddelde Belg 8,1 kg chocolade per jaar. • Toeristen: Bezoekers van onze steden zijn vaak op zoek naar Belgische chocolade. • Bedrijven: Chocolade is een populair geschenk voor medewerkers en klanten. • Organisatoren van evenementen en beurzen: Chocolade is vaak aanwezig op vakbeurzen en publieksactiviteiten. • Leveranciers van de chocolade-industrie: Denk aan producenten van machines, transportbedrijven, ingrediëntenleveranciers, banken, enz Interregionale samenwerking: De praktijk verbindt Vlaanderen, Wallonië en Brussel via gedeelde opleidingen, musea en initiatieven zoals Beyond Chocolate.

Locatie

Ons erfgoed vindt gelukkig plaats in heel Vlaanderen, met een focus in de steden.

Medestanders

Aanvraag als groep: De aanvraag wordt ingediend namens een brede gemeenschap van Vlaamse chocolatiers, verdelers, opleidingscentra, musea, sectororganisaties en chocoladeliefhebbers. Draagvlak en steun De aanvraag geniet brede steun van: • De chocolatiers gevestigd in Vlaanderen • De chocolade verwerkers in Vlaanderen • De chocoladeverdelers • De leveranciers van chocolatiers • Vlaamse gezinnen die van chocolade houden, zij consumeren, schenken en gebruiken chocolade soms ook in hun dagelijks leven • Toeristen die naar Vlaanderen komen voor chocolade. Ter illustratie: elk jaar bezoeken ongeveer 250.000 mensen van over de hele wereld het museum Choco Story Brugge • Restauranthouders en horecaprofessionals die het Belgisch erfgoed en de beste ingrediënten willen versterken • Instellingen die zich inzetten voor het behoud en de promotie van vakmanschap en traditie rond chocolade (zoals federaties, musea, scholen, journalisten,…) • Vlaamse bedrijven die chocolade aanbieden aan Belgische en internationale klanten • Zakenmannen en -vrouwen die thuiskomen met chocolade voor hun dierbaren Het brede publiek erkent chocolade als een integraal onderdeel van de Belgische en de Vlaamse identiteit en gastvrijheid.

Erfgoedorganisatie

Ondersteuning erfgoedorganisaties: De aanvraag wordt ondersteund door Werkplaats immaterieel erfgoed

Rol van de indiener

Wie zijn wij? De vzw I Love Belgian Chocolate werd officieel opgericht twee jaar geleden, op initiatief van drie gepassioneerde chocoladeliefhebbers: Peggy Van Lierde, Laurence Koutny en Nicolas Deckers. Samen brengen zij meer dan 100 jaar ervaring in de kunst van Belgische chocolade. Vanaf het begin was het hun ambitie om deze gedeelde passie uit te dragen: een waardevol erfgoed dat van generatie op generatie wordt doorgegeven via ambacht en vakmanschap. Onze missie: Het ondersteunen en promoten van het unieke vakmanschap en de rijke traditie van Belgische chocolatiers. We zetten de creativiteit, het verhaal, de initiatieven en het talent van Belgische chocolatiers in de kijker, en organiseren zowel BtB- als BtC-evenementen om dit gastronomisch erfgoed te laten schitteren. De vzw I Love Belgian Chocolate wil dit vakmanschap onder de aandacht brengen via vier pijlers: vakmanschap, traditie, duurzaamheid en innovatie.

Sterktes en zwaktes

De toekomst Sterktes: • Internationale reputatie en erkenning Belgische chocolade geniet wereldwijd een uitstekende reputatie dankzij haar kwaliteit, vakmanschap en verfijnde smaak. • Sterke aanwezigheid van chocolatiers in Vlaanderen Vlaanderen telt een indrukwekkend aantal gerenommeerde chocolatiers die internationaal gewaardeerd worden om hun creativiteit, ambacht en kwaliteit. • Rijke geschiedenis in chocoladeproductie Steden zoals Brugge, Gent, Leuven en Antwerpen worden beschouwd als echte chocoladehoofdsteden, met een lange traditie in chocoladeproductie. • Een gezonde en groeiende sector De Vlaamse chocoladesector is dynamisch en innovatief, met een rijke verscheidenheid aan creaties. Pralines en tabletten verrassen met unieke combinaties zoals lavendel, hop, lokale bieren en zelfs groenten. • Chocolatiers als opinieleiders Sommige chocolatiers zijn echte opinieleiders en bekende gezichten. Zo maken Dominique Persoone en zijn zoon Julius chocolade hip in Brugge, terwijl Jannes Deduytschaever een Bean-to-Bar winkel opende in het graffiti-straatje van Gent. • Een geëngageerde sector De sector speelt actief in op de verwachtingen van de consument, die steeds meer belang hecht aan traceerbaarheid en herkomst van cacao. • Ambachtelijk vakmanschap Belgische chocolatiers beheersen eeuwenoude technieken en combineren deze met moderne innovaties. • Breed assortiment en creatieve diversiteit Van klassieke pralines tot bean-to-bar tabletten en gedurfde smaakcombinaties: Belgische chocolade biedt een enorme variatie en speelt in op trends en seizoenen. • Sterke exportpositie België behoort tot de grootste exporteurs van chocolade ter wereld. De aanwezigheid op luchthavens, in internationale steden en op beurzen versterkt de wereldwijde zichtbaarheid. • Hoogwaardige grondstoffen Belgische chocolade bevat doorgaans een hoog percentage cacao en 100% cacaoboter. Veel producenten werken met gecertificeerde, duurzame cacao. • Cultureel erfgoed en toeristische aantrekkingskracht Belgische chocolade is diep verweven met de Belgische cultuur. Musea, workshops en chocoladewandelingen trekken jaarlijks duizenden toeristen, vooral in steden als Brussel, Brugge, Antwerpen en Gent. • Sterke aanwezigheid in retail en horeca Belgische chocolade is overal verkrijgbaar: in boetieks, supermarkten, restaurants en cafés. • Samenwerking met kennisinstellingen Cacaolab is een Belgisch onderzoeks- en innovatiecentrum dat zich specialiseert in cacao- en chocoladeverwerking, van boon tot praline. Het werd opgericht in 2012 als een spin-off van de Universiteit Gent en biedt een breed scala aan diensten voor bedrijven in de chocolade-industrie, van KMO’s tot multinationals.

Kansen en bedreigingen

0

Inspirerende voorbeelden

Doormiddel van deze oefening hebben we begrepen dat alle spelers in dit erfgoed achter

Meer informatie

• I love Blgian Chocolate VZW

Borgingsmaatregelen