Zand­strooien in Lommel

Het zandstrooien is een kunstvorm die nauw verbonden is met de industriële geschiedenis van de stad Lommel. De witzandontginning was namelijk de eerste grootindustrie in Lommel en omstreken, die vanaf de jaren 1850 tot stand kwam. Het zandstrooien is eveneens een ‘volkskunst’ die al sedert het midden van de 19de eeuw bestaat.
Door zand te strooien op een harde ondergrond (panelen) creëert men zandtapijten. Het zandstrooien zelf vergt veel technische vaardigheden en kennis. Zo moet een zandstrooier een goede tekenaar zijn, de kleurenleer kennen en een vaste hand en vooral veel geduld hebben.
Een groot zandtapijt vereist minimaal twee strooiers en het is vrij pijnlijk, want je moet op je knieën werken. Een zandstrooier heeft ook veel ruimte nodig, onder meer om alle vooraf gemaakte kleuren te stallen.
Het gebruikte materiaal is vrij eenvoudig: een geplooide bankkaart, koffie-/theeziftjes, lepeltjes, boterpotjes, pipetjes… Verder heb je uiteraard veel zand nodig (witzand en/of kwartszand) en kleurpigmenten uit mineralen of kristallen of uit natuurlijke of synthetische bronnen. Witzand verkrijgt men door kwartszand te verwarmen tot 1500°C.
Op het internet staan heel wat voorbeelden om met zandstrooien aan de slag te gaan, zelfs in 3D of met ‘bewegende’ werken. Er is duidelijk interesse en een markt voor. Er bestaan echter nergens opleidingen voor zandstrooien en zandschilderen.

Het zandstrooien is een kunstvorm die nauw verbonden is met de industriële geschiedenis van de stad Lommel. De witzandontginning was namelijk de eerste grootindustrie in Lommel en omstreken, die vanaf de jaren 1850 tot stand kwam. Om aan de steeds toenemende vraag naar fijn wit zand te kunnen voldoen, ontstaan vanaf de tweede helft van de 19de eeuw een aantal zandwinningen in de streek tussen Mol en Neerpelt, waar grote voorraden wit zand aanwezig zijn.

Reeds vanaf de jaren 1850-1860 toonden particulieren belangstelling voor de zandwinning in Lommel. Op het einde van de 19de eeuw toont ook het Lommelse gemeentebestuur belangstelling. In 1887 werd een zandgroeve geopend nabij het gehucht Blauwe Kei en later nog een  tweede gemeentelijke zandgroeve ten zuiden van Lommel-Kattenbos. Eind 19^de eeuw verloor de gemeente haar monopolie toen Stanislas Emsens een zandgroeve opende op Stevensvennen.

Het zand werd met beugels en schepnetten uit het grondwater geschept en vervolgens met kruiwagens op vlotten naar de oever gebracht waar het gewassen werd. Later besloot de gemeente een baggerinstallatie aan te kopen, bestaande uit een stoommachine met stoomketel, dienende als drijfkracht voor de baggermolen. In 1909 werd deze stoommachine al vervangen door een dieselmotor. Beetje bij beetje breidde de groeve ook uit in oppervlakte.

De zandontginning is nog steeds een toonaangevende nijverheid in Lommel. In 1965 smolten drie vennootschappen in de regio samen tot S.C.R. SIBELCO dat momenteel wereldwijde marktleider is in kwartszand. Daarnaast zijn er in Lommel ook nog de NV Velbo (Lommel-Kolonie) en de NV Kempische Zandgroeven (Karrestraterheide) actief.

Zandstrooien
Het zandstrooien is eveneens een ‘volkskunst’ die al sedert het midden van de 19de eeuw bestaat. Immers, sinds de jaren 1850 was het - ook buiten Lommel - de gewoonte om bij feestelijke gebeurtenissen zoals bijvoorbeeld een processie, zandtekeningen aan te brengen op straat als versiering.

Zulke tekeningen werden ook binnenshuis aangebracht, rond de kachel of de haard, op de vloer… wanneer er bijzonder bezoek verwacht werd. Met gevouwen papier werden er patronen van wit zand uitgestrooid. Of het zand werd eerst uitgestrooid en pas nadien werden de patronen of figuren er met de vinger in gemaakt. De figuren waren bloemen, korenaren… die een echt tapijt vervingen omdat men daarvoor te weinig geld had. Vroeger werd wit zand in boerenhuizen en herbergen eveneens gebruikt als schoonmaakmiddel: wit zand absorbeert immers vocht en vuil.

Het zandstrooien is een traditionele volkskunst die logischerwijze weinig tot geen relicten kent. Het is een zeer vluchtige uiting van volkskunst. Een erkenning van het zandstrooien als immaterieel erfgoed kan een nieuwe impuls zijn om het zandstrooien als traditionele volkskunst te bewaren voor toekomstige generaties.

Het process
Er wordt gestart met het tekenen van een ontwerp op een harde ondergrond. Door zand te strooien op die harde ondergrond (houten panelen) creëert men zandtapijten. Het zandstrooien zelf vergt veel technische vaardigheden en kennis. Zo moet een zandstrooier een goede tekenaar zijn, de kleurenleer kennen en een vaste hand en vooral veel geduld hebben. Een groot zandtapijt vereist minimaal twee strooiers en het is vrij pijnlijk, want je moet op je knieën werken. Een zandstrooier heeft ook veel ruimte nodig, onder meer om alle vooraf gemaakte kleuren te stallen.

Het gebruikte materiaal is vrij eenvoudig: een geplooide bankkaart, koffie-/theeziftjes, lepeltjes, boterpotjes, pipetjes… Verder heb je uiteraard veel zand nodig (witzand en/of kwartszand). Witzand verkrijgt men door kwartszand te verwarmen tot 1500°C. Ook heb je kleurpigmenten  in poedervorm nodig uit mineralen of kristallen of uit natuurlijke of synthetische bronnen. Het witzand wordt gemengd met de kleurpigmenten in een simpele glazen bokaal. 

Grote zandtapijten kunnen onmogelijk bewaard worden. Voor kleine zandtapijten kan men gebruik maken van acrylaatlijm. Het zandtapijt wordt beneveld met een lijmpistool op lage druk. Deze techniek vereist wel heel wat oefening.

Op het internet staan heel wat voorbeelden om met zandstrooien aan de slag te gaan, zelfs in 3D of met ‘bewegende’ werken. Er is duidelijk interesse en een markt voor. Er bestaan echter nergens opleidingen voor zandstrooien en zandschilderen.

Geschiedenis

De allereerste zandtapijtenwedstrijd vond plaats in 1981. Het evenement leverde door de jaren heen een duizendtal zandtapijten op, waarvan er helaas maar een tiental zijn overgebleven die gerestaureerd werden door Theo Grobben. Vanaf 1990 werd er jaarlijks ook een groot zandtapijt gestrooid van 60 tot 100.m² in CC De Adelberg. Met uitzondering van 2021 zijn er sinds Corona geen grote zandtapijten meer gestrooid. In 2021 strooide Theo Grobben helemaal alleen tijdens de coronaperiode een groot zandtapijt van 40m2. In 2025 is er een nieuwe start gemaakt met een groot zandtapijt. Aanvankelijk lanceerden Walter Engelen en Theo Grobben samen met de toeristische dienst van Lommel een oproep aan de winkeliers om in hun etalages ruimte vrij te maken voor de zandtapijten. De deelnemers aan de wedstrijd werden in vier categorieën ingedeeld: kinderen, jongeren, amateurs en kunstenaars (beeldhouwers, schilders…). De participerende winkeliers konden kiezen voor welke categorie ze plaats wilden maken in hun etalage. Om de deelnemers voor te bereiden op het zandstrooien, gaven Theo en Walter demonstraties. Zij zorgden ook voor harslijm en vooraf gekleurd Wicca-zand. Dat zand heeft het voordeel dat je erg proper kan werken, want als je zand zelf moet kleuren veroorzaakt dat veel stof. Bovendien kan je door de lijm het werk enigszins bewaren. De tentoonstelling van de ingezonden werken liep in de zomermaanden. Een jury beoordeelde de tentoongestelde werken in de deelnemende handelszaken. De voorzitter van de jury was onder andere Theo Joosten, nadien opgevolgd door Theo Grobben. Andere juryleden waren kunstenaars, een vertegenwoordiger van de toeristische dienst van Lommel en een afgevaardigde van SIBELCO. Prijzen waren cadeaucheques van de toeristische dienst of kristal van Val St Lambert. In latere edities werden de zandtapijten voor de wedstrijd tentoongesteld in Cultuurcentrum De Adelberg. Vanaf 1985 liep de wedstrijd volgens een bepaald thema. Enkele voorbeelden zijn het Jaar van de jeugd (1985), Lommel 1000 jaar jong (1990), 150 jaar Kempens Kanaal (1993) en Kermis in Lommel (2002). De toeristische dienst startte ook met een “Dag van het Zand”, met als één van de talrijke activiteiten: het strooien van een zandtapijtje, dat Theo Grobben samen met andere vrijwilligers afwerkte met lijm. Ook al worden er her en der nog wel wat werken bewaard, toch is er ook veel verloren gegaan. Daarom heeft Theo Grobben naarstig gezocht naar een middel om een zandtapijt vast te leggen. Pogingen met haarlak, vernis en houtlijm lukten niet. Via ACB (Lummen) en SIDEC (Mol), kwam hij op het idee om het werk te benevelen met lijm uit een spuitpistool op lage druk en dat lukte wel! Theo kreeg wel negatieve kritiek op zijn pogingen om werken te ‘verlijmen’. Toch vindt hij deze kritiek onterecht: 'indien ze de vroegere werken hadden kunnen bewaren, dan zouden we ze nog altijd kunnen bewonderen en dan zou het makkelijker zijn om de geschiedenis van het zandstrooien te reconstrueren. Ik zie namelijk evolutie in mijn eigen werken die abstracter werden.’ Theo experimenteerde met en introduceerde ook nieuwe technieken, onder andere om oude werken te restaureren. Hij begon in 2005 ook met kwartszand van SIBELCO te schilderen. Wit zand ontstaat door kwartszand te verhitten tot ongeveer 1500 °C en nadien te filteren. Voor grote werken gebruikt Theo Grobben kwartszand en wit zand. Het wit zand wordt gezift op een maasgrootte van 0,3 mm. Het werk dat hij op deze manier maakt, noemt hij 'kwartserel' (naar analogie met aquarel). In 2007 liet hij er zelfs een speciale ijzeren mal voor maken van 12x15x3 cm. en in het Glazen Huis werd glas in die mal gegoten. Zo ontstonden Theo’s ‘kwartsminiaturen’ op glas. De kleinste kwartsminiaturen meten 3x4 cm. en hij verwerkte die onder meer in sleutelhangers. Hij bleef zoeken naar verbeterde bewaartechnieken. Zo ontdekte hij dat bewaren erg goed lukt met UV-lijm en UV-stralen van een gezichtsbruiner! Daardoor slaagde hij erin om kwartserellen zo te maken dat ze buitenshuis (zelfs in een park of tuin) opgehangen kunnen worden.

Waarom is dit immaterieel erfgoed?

Het zandstrooien is een ‘volkskunst’ die al sedert het midden van de 19de eeuw bestaat. Immers, sinds de jaren 1850 was het - ook buiten Lommel - de gewoonte om bij feestelijke gebeurtenissen zoals bijvoorbeeld een processie, zandtekeningen aan te brengen op straat als versiering. Zulke tekeningen werden ook binnenshuis aangebracht, rond de kachel of de haard, op de vloer… wanneer er bijzonder bezoek verwacht werd. Met gevouwen papier werden er patronen van wit zand uitgestrooid. Of het zand werd eerst uitgestrooid en pas nadien werden de patronen of figuren er met de vinger in gemaakt. De figuren waren bloemen, korenaren… die een echt tapijt vervingen omdat men daarvoor te weinig geld had. Vroeger werd wit zand in boerenhuizen en herbergen eveneens gebruikt als schoonmaakmiddel: wit zand absorbeert immers vocht en vuil. Het zandstrooien is helaas een traditionele volkskunst die logischerwijze weinig tot geen relicten kent. Het is een zeer vluchtige uiting van volkskunst. Een erkenning van het zandstrooien als immaterieel erfgoed kan een nieuwe impuls zijn om het zandstrooien als traditionele volkskunst te bewaren voor toekomstige generaties.

Onderdelen

Om de continuïteit in de toekomst te verzekeren werd op 15 april 2025 opnieuw (na corona) een werkgroep ‘Zandstrooien’ opgericht – samengesteld uit 5 personen: Theo Grobben, Joke Theuwissen als nieuwe voorzitster, Rita Cremers, Marc Beliën en Nele Van Braeckel - die met logistieke ondersteuning van Visit Lommel het zandstrooien via allerlei acties onder de aandacht zal brengen en houden: • 03/08/2025: opening van een tentoonstelling met een groot zandtapijt (10 à 12 m2) en met de inzendingen van de zandtapijtenwedstrijd (jaarlijks weerkerend initiatief) in de gaanderij van het Huis van de Stad onder het thema: ‘Ondersteboven van zand’. Permanent te bezichtigen (ook indien het Huis van de Stad gesloten is). Juryleden van de zandtapijtenwedstrijd zijn Jozef Bleys (secretaris Kosmos), Joke Theuwissen en Lia Flemings, An Verspecht, Niek Janssen (Visit Lommel) en Peter Vanderkrieken (schepen van Toerisme) en Theo Grobben; • 29/05/2025: Benefiet ‘Lina Fest’: 60 kinderen hebben deelgenomen aan een workshop ‘zandtapijten maken’ die begeleid werd oor 2 leden van de werkgroep ‘Zandstrooien’, Rita Cremers en Nele Van Braeckel. Twee zandtapijten gemaakt door Theo Grobben zijn verkocht voor 700 euro; Er werd ook één zandtapijt gemaakt door de kinderen van de kleuterklas van Lina. • September 2025: workshop ‘zandstrooien’ voor KSA-Barrier in een organisatie van de werkgroep ‘Zandstrooien’. • Op 2 oktober zal Theo Grobben aan leerlingen (30 in totaal) van de Boudewijnschool in Lommel een initiatie geven over zandstrooien. Achteraf zal Theo deze zandtapijten behandelen met acrylaatlijm en dan zullen de zandtapijten verkocht worden ten voordele van de warmste week.

Motivatie

Het zandstrooien is een kunstvorm die nauw verbonden is met de industriële geschiedenis van de stad. De witzandontginning was de eerste grootindustrie in Lommel en omstreken, die vanaf de jaren 1850 tot stand kwam. Het zandstrooien is eveneens een ‘volkskunst’ die al sedert het midden van de 19de eeuw bestaat. Immers, sinds de jaren 1850 was het - ook buiten Lommel - de gewoonte om bij feestelijke gebeurtenissen zoals bijvoorbeeld een processie, zandtekeningen aan te brengen op straat als versiering. Zulke tekeningen werden ook binnenshuis aangebracht, rond de kachel of de haard, op de vloer… wanneer er bijzonder bezoek verwacht werd. Met gevouwen papier werden er patronen van wit zand uitgestrooid. Of het zand werd eerst uitgestrooid en pas nadien werden de patronen of figuren er met de vinger in gemaakt. De figuren waren bloemen, korenaren… die een echt tapijt vervingen omdat men daarvoor te weinig geld had. Vroeger werd wit zand in boerenhuizen en herbergen eveneens gebruikt als schoonmaakmiddel: wit zand absorbeert immers vocht en vuil. Het zandstrooien is helaas een traditionele volkskunst die logischerwijze weinig tot geen relicten kent. Het is een zeer vluchtige uiting van volkskunst. Een erkenning van het zandstrooien als immaterieel erfgoed kan een nieuwe impuls zijn om het zandstrooien als traditionele volkskunst te bewaren voor toekomstige generaties.

Gemeenschap

De pioniers van het beoefenen van de kunst van het zandstrooien in Lommel waren Walter Engelen (+) en Theo Grobben. Marc en Stijn Beliën zijn daar later bijgekomen. Vaste strooiers van dienst waren Rita Cremers, Lieve Moelans en Joke Theuwissen. Met betrekking tot de zandtapijtenwedstrijd: - De deelnemers werden ingedeeld in vier categorieën: kinderen, jongeren, amateurs en kunstenaars (beeldhouwers, schilders…). - De jury bestond uit een voorzitter: Theo Joosten, nadien opgevolgd door Theo Grobben; kunstenaars, een vertegenwoordiger van de toeristische dienst van Lommel en een afgevaardigde van SIBELCO; - De handelaars van Lommel-Centrum - CC De Adelberg - De toeristische dienst voor financiële en logistieke ondersteuning;

Locatie

Huis van de Stad, CC De Adelberg, Visit Lommel en bij verschillende winkeliers in Lommel.

Medestanders

De toeristische dienst van de stad Lommel – Visit Lommel - heeft de voorbije veertig jaar ingestaan voor de organisatie van allerlei publieksevenementen, zoals bijvoorbeeld een zandtapijtenwedstrijd voor verschillende leeftijdscategorieën en verschillende niveaus van expertise. Dat resulteerde in een groot deelnemersveld van enthousiaste beoefenaars van het zandstrooien. Bovendien werden de mooiste werken door een jury geselecteerd voor een zandtapijtententoonstelling die in samenwerking met de Lommelse handelaars plaatsvond in de winkeletalages van Lommel-Centrum en/of in het CC De Adelberg. Dergelijke evenementen kregen steeds veel aandacht in de lokale en zelfs regionale pers. Erfgoed Lommel biedt ondersteuning in dit aanvraagdossier vanuit de overweging dat een kunstvorm die zo nauw verbonden is met de industriële geschiedenis van de stad – de witzandontginning was namelijk de eerste grootindustrie in Lommel en omstreken, die vanaf de jaren 1850 tot stand kwam – moet bewaard worden/blijven voor toekomstige generaties.

Erfgoedorganisatie

Lieselot Cornelis van ETWIE werd op 5 maart 2025 gecontacteerd met de vraag om het ontwerpdossier door te lichten en ons de eventuele opmerkingen en aanbevelingen bij het dossier door te geven. Zandstrooier Theo Grobben nam ook op regelmatige basis contact op met Celine Verhaest van Werkplaats Immaterieel Erfgoed. Met de opmerkingen en aanbevelingen van beiden werd in de mate van het mogelijke rekening gehouden. Theo Grobben nam ook deel aan de door Werkplaats Immaterieel Erfgoed georganiseerde dag ‘Leve immaterieel erfgoed’ op 17 mei 2025 in Antwerpen, waar hij een demonstratie zandstrooien gaf. Hij kon rekenen op grote belangstelling waaronder die van Caroline Gennez, Vlaams minister van Welzijn en Armoedebestrijding, Cultuur en Gelijke Kansen (zie foto’s in bijlage: Antwerpen 1 en Antwerpen 2). De Werkgroep ‘Zandstrooien’, onder leiding van Theo Grobben, was vragende partij aan Erfgoed Lommel om de aanvraag in te dienen.

Rol van de indiener

Erfgoed Lommel is een erfgoedorganisatie die nauw samenwerkt enerzijds met vrijwilligers en anderzijds als extern verzelfstandigd agentschap eveneens met de diensten van de stad Lommel. Het werkterrein behelst zowel roerend, onroerend als immaterieel erfgoed. Zo was Erfgoed Lommel eerder al een partner in de (overigens met succes afgeronde) aanvraag tot de erkenning van het ‘witteren’ als immaterieel erfgoed. De beoefenaars van het zandstrooien – met als trekker Theo Grobben - hebben Erfgoed Lommel gevraagd om de aanvraag tot de erkenning van het zandstrooien als immaterieel erfgoed voor hen te willen begeleiden en ondersteunen. In onderling overleg met hen en met de toeristische dienst van de stad Lommel werd een aanvraagdossier opgesteld dat door Erfgoed Lommel wordt ingediend.

Sterktes en zwaktes

De SWOT-analyse kwam tot stand tijdens een brainstorm van lokale zandstrooiers Theo Grobben en Rita Cremers in samenwerking met vertegenwoordigers van de toeristische dienst van Lommel – Visit Lommel - en Erfgoed Lommel. STERKTES • Er wordt door de stad veel ingezet op het verhaal van glas en zand. De wil om dit te promoten is groot. Het past in het verhaal van Lommel. Dit zal in de toekomst nog belangrijker worden. • Lommel hotspot zand en glas. • Er is veel enthousiasme bij de vrijwilligers. • Heel laagdrempelig: weinig investering nodig. • Heel toegankelijk: kan voor alle leeftijden. • Authentieke karakter • Het zandstrooien staat reeds vermeld op de site van immaterieel erfgoed en werd positief onthaald. • Logistieke ondersteuning door Visit Lommel • Rijke traditie  wordt al 43 jaar ononderbroken beoefend. Sinds 1990 wordt er elk jaar een groot zandtapijt gemaakt. • Niet alleen in Lommel maar ook in Zeebrugge (2002), Blankenberge (2005 – 2022) en Oostende (2015) zijn er grote zandtapijten gestrooid. ZWAKTES • Vergrijzing  in 1981 gestart  sommige vrijwilligers draaien al meer dan 40 jaar mee. • Vergankelijk karakter van de kunstwerken alhoewel er wel technieken bestaan om deze te bewaren. • Arbeidsintensief  om een groot zandtapijt te maken moet men veel op knieën zitten. • Lokale karakter zorgt voor beperkte uitstraling. (maar hieraan wordt gewerkt!, dus is tegelijkertijd een kans) • Men moet omzichtig omspringen met de kleurstoffen. (van natuurlijke oorsprong)

Kansen en bedreigingen

0

Inspirerende voorbeelden

De toeristische dienst van de stad Lommel heeft de voorbije veertig jaar ingestaan voor de organisatie van een zandtapijtenwedstrijd voor verschillende leeftijdscategorieën en verschillende niveaus van expertise. Dat resulteerde in een groot deelnemersveld van enthousiaste beoefenaars van het zandstrooien. Bovendien werden de mooiste werken door een jury geselecteerd voor een zandtapijtententoonstelling die in samenwerking met de Lommelse handelaars plaatsvond in de winkeletalages van Lommel-Centrum en/of in het CC De Adelberg en Huis van de Stad.

Borgingsmaatregelen