Plannen voor de toekomst: immaterieel erfgoed (in)begrepen in musea

Het Industriemuseum verzamelt al sinds haar oprichting niet alleen materiële sporen van het industriële verleden, maar ook immateriële sporen zoals verhalen van arbeiders en kennis van technieken. Een brede erfgoedgemeenschap (van particulieren over privéverzamelaars tot bedrijven) de collectie mee gevormd en haar waarde mee bepaald. Het museum heeft er altijd naar gestreefd een deel van de werktuigen en machines in werking te houden, samen met gemotiveerde vrijwilligers, vakmensen en geïnteresseerden. Veel machines krijgen immers pas écht betekenis in werkende conditie. Immaterieel cultureel erfgoed – in dit geval het doorgeven van expertise en kennis door vakmensen – is hier onlosmakelijk mee verbonden. Waar dit aanvankelijk nog niet zo benoemd werd en eerder intuïtief gebeurde, wordt er de laatste jaren bewust een beleid rond uitgebouwd. Doelstellingen en acties rond het borgen van immaterieel cultureel erfgoed zijn ingebed in het beleidsplan van het museum en binnen de verschillende museumteams, van de collectie, communicatie en publiekswerking tot de technische ploeg. 

Het Industriemuseum fungeert in de eerste plaats als ondersteunende partner voor het borgen van immaterieel cultureel erfgoed en als communicator naar een breed publiek: ondersteunen door de inrichting van ateliers in het museum die de mogelijkheid scheppen bepaalde technieken te blijven toepassen, sensibiliseren a.d.h.v. de permanente tentoonstelling, de publiekswerking en communicatie van het museum. Naast het in werking houden van machines om ze te demonstreren aan de museumbezoekers, is het noodzakelijk de kennis van de werking van deze machines veilig te stellen en relevant te houden voor nieuwe generaties. Door de uitbouw van een vrijwilligerswerking en de nieuwe maakplekwerking zetten het Industriemuseum hier actief op in. 

De immaterieel erfgoedwerking heeft implicaties op alle aspecten van de museumcollectie, van het verzamelbeleid en het behoud en beheer tot de registratie. We staan vaak voor een uitdagende evenwichtsoefening in het afbakenen van de “bewaar”- en “gebruikscollectie”. Zodra een historisch object in werking getoond wordt, kunnen bepaalde onderdelen slijten. Soms moeten onderdelen vervangen of toegevoegd worden om de machine of het werktuig in werking te krijgen.

In de deelname aan het lerend netwerk was het enerzijds een opsteker om te merken dat andere musea vaak worstelen met dezelfde vragen als wijzelf als het aankomt op de integratie van immaterieel cultureel erfgoed in een museumwerking. Anderzijds boden de verschillende proeftuinen natuurlijk een schat aan inspiratie. Het zal ons zeker helpen om bij het herschrijven van het collectieplan bepaalde aspecten van de ICE-werking scherper te formuleren en verder door te trekken in alle takken van het collectiebeleid.

Het inventariseren van de museumcollectie is een van de basistaken van het collectieteam. Maar bij niet-tastbare vormen van erfgoed, ligt de registratie niet voor de hand. De aanzet voor een datamodel die tijdens het proeftuintraject gemaakt werd, was een bijzonder boeiende oefening. Er kwamen nog geen pasklare antwoorden uit voor onze eigen werking, maar we hopen dat hiermee wel het startschot gegeven is om hier sectorbreed verder mee aan de slag te gaan.

In de volgende beleidsperiode blijven we verder inzetten op bestaande acties die ons immaterieel cultureel erfgoed rond het bakken levendig houden. Dit zijn onder meer workshops, demonstraties en het documenteren van immaterieel erfgoed.

We geven immaterieel erfgoed in ons nieuw collectiebeleidsplan een prominentere plaats. In ons huidig collectieplan beschrijven we onze collectie immaterieel erfgoed nog apart, alhoewel immaterieel erfgoed overal in onze collectie zit, in iedere deelcollectie zijn er wel sporen van te vinden. Voor de opmaak van ons nieuw collectiebeleidsplan gaan we daarom voor een integrale aanpak: onze immaterieel erfgoedcollectie nemen we in iedere hoofdstuk op.

Daarnaast gaan we ook aan de slag in ons collectieregistratiesysteem waarbij we sporen van onze immaterieel erfgoedcollectie gaan beschrijven. Voorts krijgt immaterieel erfgoed ook een belangrijke plaats in ons vernieuwd museum: via diverse media zullen bezoekers kennismaken of zich kunnen verdiepen in gewoontes, tradities en technieken verbonden met het bakambacht.

Immaterieel cultureel erfgoed neemt al langer een belangrijke plaats in bij de werking van PARCUM. Vanuit onze dienstverlenende rol begeleiden we immaterieel erfgoedgemeenschappen bij het borgen van hun praktijken en tradities. We willen na dit traject de link met de dienstverlening versterken en de erfgoedgemeenschappen én hun praktijken en tradities een centrale plaats geven in ons museum.

Het werd snel duidelijk dat we hoegenaamd niet alleen staan met onze “moeilijkheden”. Veel musea in onze grootte-orde, het Jenevermuseum op kop, worstelen wat met gelijkaardige problemen. Hoe kun je het immaterieel erfgoed kwalitatief en consequent bewaren?  

Het feit dat er eigenlijk geen fundamenteel verschil bestaat tussen immaterieel cultureel erfgoed en “tastbaar” erfgoed en dat beiden op dezelfde manier behandeld moeten worden. Ik noteerde ergens tijdens het traject: “Alle captaties zoveel mogelijk beheren als objecten.” Het kán logisch lijken, maar in de praktijk vergt een dergelijke manier van werken een best wel ingrijpende (maar uiteraard uiteindelijk positieve) switch in de denkpatronen.

Immaterieel cultureel erfgoed is al van bij de opstart van Eperon d’Or aanwezig. Maar sinds 2016-2017, is het ook een belangrijke pijler van de museumwerking. 

We focussen hoofdzakelijk op twee types 'sporen van immaterieel erfgoed':

Enerzijds zijn er de verhalen, anekdotes en geschiedenissen van mensen die in de schoen- en borstelnijverheden gewerkt hebben. De “Eregalerij” is een belangrijk onderdeel van ons museum. Die bevat enerzijds een fotomuur en anderzijds een computerapplicatie met een achterliggende databank. We voeden die databank met verhalen, foto’s en beeldfragmenten en bezoekers kunnen dan zelf zoeken of hun buur, oom, ouders, … eventueel in de Eregalerij aanwezig is. (Als dat niet het geval is, voegen we ze graag toe.)

We focussen dus sterk op het menselijke aspect van de materie. Zonder mensen, geen ambachten. Slechts door het harde werk van de “pekkers” is Izegem tot een gezonde, welvarende stad kunnen openbloeien. Het verhaal van de Eregalerij is nooit “af”. We blijven de databank doorlopend stofferen. Bezoekers worden aangemoedigd om hun verhalen te vertellen en zo ontstaat er een interessante wisselwerking. 

Anderzijds bewaren en geven we de geheimen en de gewoontes van de ambacht en de productie door. Het gaat dan over procedés en werkwijzen, maar ook over het gebruik van machines en handwerktuigen. Momenteel loopt er in Eperon d’Or een leerling-meestertraject waarin een vakman en ex-schoenmaker zijn kennis over de in het museum aanwezige schoenmachines overdraagt op een technisch onderlegde leerling.