Tarantella

Tarantella is een verzamelnaam voor verschillende traditionele muziek- en dansvormen uit Italië. Het begrip verwijst niet naar één enkele muziekstijl, maar omvat verschillende regionale ritmes, repertoires en danspraktijken. Eén van de bekendste vormen is pizzica, een snel en levendig ritme dat sterk verbonden is met het geluid van de tamboerijn. Kenmerkend zijn de energieke ritmes, zang en het samenspel van instrumenten zoals viool, gitaar, chitarra battente (een type gitaar met vijf dubbele snaren) en percussie, meestal de tamboerijn, vaak begeleid door accordeon. De dans wordt gekenmerkt door snelle draaien en ronddraaiende bewegingen tussen danspartners. 

Verschillende regionale vormen 
Het geografische bereik van de tarantella is groot en strekt zich uit van Marche in Midden-Italië tot Sicilië in het zuiden. De verbondenheid van mensen met de plaatsen waar ze zijn opgegroeid, brengt hen vaak in contact met deze muzikale praktijken tijdens religieuze vieringen, lokale feesten en andere sociale bijeenkomsten. Het repertoire van Zuid-Italië omvat ook liederen in het Grieks, die de historische aanwezigheid van Griekstalige gemeenschappen in delen van de regio weerspiegelen. De liederen behandelen uiteenlopende thema’s, waaronder de moeilijkheden van het leven op het platteland of op zee, vaak met een humoristische ondertoon, maar ook liefde en religieuze devotie. Doorheen de tijd is de muziek bovendien beïnvloed door de barokke traditie. 

Verhalen en betekenissen 
Er bestaan verschillende verhalen en verklaringen over de oorsprong van de regionale muziek- en dansvormen uit Zuid-Italië die doorgaans onder de verzamelnaam tarantella worden aangeduid. Een bekende verklaring brengt de traditie in verband met de tarantula en het geloof dat dansen mensen kon helpen herstellen van een spinnenbeet. Dit verhaal wordt ook wel geïnterpreteerd in relatie tot de maatschappelijke omstandigheden waarin vrouwen leefden. Volgens deze interpretatie kon de dans een uitlaatklep bieden voor de lichamelijke en sociale spanningen die vrouwen ervoeren in een leven dat sterk werd bepaald door huishoudelijke verantwoordelijkheden en de heersende sociale normen. 

Historisch gezien werd de dans vaak uitgevoerd tijdens de oogstperiode, op het veld – plaatsen waar landarbeiders het grootste risico liepen om door een spin gebeten te worden. Sommige vormen van tarantella zijn nog steeds verbonden met vieringen rond een geslaagde oogst. 

Nieuwe interpretaties 
De betekenissen die aan de tarantella worden toegekend, zijn in de loop der tijd veranderd. Hedendaagse beoefenaars zien de traditie niet noodzakelijk als iets dat onveranderd moet worden gereproduceerd. Nieuwe interpretaties kunnen de muziek en dans verbinden met hedendaagse maatschappelijke thema’s, waaronder solidariteit, gelijkheid en verzet tegen uitbuiting en armoede. Tegelijkertijd blijven muziek maken en dansen belangrijke manieren om samenzijn te creëren, het gevoel van verbondenheid te versterken en mensen samen te brengen. Beoefenaars beschouwen deze voortdurende herinterpretatie als onderdeel van het levend houden van de traditie. 

Doorgeven en leren 
Tarantella wordt van oudsher niet in de eerste plaats via formeel onderwijs aangeleerd. Kennis wordt verworven door aanwezig te zijn op plaatsen waar de muziek wordt beoefend, door deelname, observatie, imitatie en interactie met andere muzikanten en dansers. Zoals muzikanten het beschrijven, doe je aanvankelijk na wat je hoort en ziet; geleidelijk wordt de muzikale taal de jouwe. 

Hedendaagse beoefenaars benadrukken ook dat het levend houden van de traditie verandering en transformatie met zich meebrengt. Zoals een van de muzikanten het verwoordt, kan de traditie alleen levend blijven door haar te ‘verraden’, te besmetten en te vermengen met andere invloeden. Doorgifte betekent in die zin niet het reproduceren van een vaste vorm, maar het voortdurend herinterpreteren van de traditie binnen veranderende maatschappelijke contexten. 

Tarantella in België 
In België wordt tarantella onder meer beoefend door de groep Nostos: Tarantella Power. De groep brengt muzikanten met verschillende achtergronden samen en presenteert Zuid-Italiaanse muzikale tradities aan een Belgisch publiek. Het repertoire wordt uitgevoerd in de oorspronkelijke talen en krijgt tegelijk een plaats binnen nieuwe muzikale contexten. 

Voor de muzikanten betekent het zich verbinden met de traditie niet dat ze een vast repertoire reproduceren. Ze leren door deelname, imitatie en contact met de plaatsen en mensen waar de muziek wordt beoefend, en passen de muziek tegelijk aan en transformeren haar vanuit hun eigen muzikale praktijk. Hun concerten bieden mogelijkheden aan publiek dat niet vertrouwd is met het repertoire of de talen om via luisteren, zingen en dansen deel te nemen. Het begrijpen van de teksten is daarbij niet noodzakelijk een voorwaarde om de muziek te beleven. De sterke ritmes en het participatieve karakter van de optredens kunnen het publiek uitnodigen om mee te dansen en zingen, ook wanneer het niet vertrouwd is met de taal of het repertoire. 

Deze omschrijving werd geschreven door CEMPER op basis van een gesprek met Olga Groppo, violiniste bij Nostos.