Ken­nis­do­sier: beleid rond immaterieel erfgoed in Vlaanderen

De beleidsprakijk rond immaterieel erfgoed in Vlaanderen kende zijn start in 2006. In dat jaar onderschreef België als lidstaat de visie van UNESCO op immaterieel erfgoed, uitgeschreven in de UNESCO 2003 Conventie voor het Borgen van Immaterieel Cultureel Erfgoed. De 2003 Conventie gaat hand in hand met Operationele Richtlijnen die regels, procedures en criteria vastleggen om opgenomen te worden in de lijsten van UNESCO:

• de Representatieve Lijst van het Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid
• de Lijst van Immaterieel Cultureel Erfgoed dat dringende bescherming nodig heeft
• het Register van Goede Borgingspraktijken. 

Vanuit de geest van deze Conventie ontwikkelde UNESCO ook 12 ethische principes bij het borgen van immaterieel erfgoed. Erfgoedgemeenschappen staan hierbij centraal en inclusie, participatie en respect voor mensenrechten vormen ankerpunten.

Met de ratificatie van de UNESCO 2003 Conventie engageerden de Vlaamse, Franse en Duitstalige Gemeenschappen zich om elk een beleid te ontwikkelen voor het immaterieel cultureel erfgoed binnen hun gemeenschap. In België zijn namelijk de gemeenschappen bevoegd voor cultuur. (Na de staatshervorming van 2016 ontwikkelde het Brusselse Gewest ook een beleid rond cultureel erfgoed in het Brusselse).

Sinds 2006 startte Vlaanderen met het ontwikkelen van haar eigen beleid. Vlaanderen ontwikkelde een reeks instrumenten en faciliteerde ondersteuningsmechanismen om immaterieel erfgoed zichtbaar te maken en erfgoedgemeenschappen te ondersteunen bij het borgen.

Op 27 maart 2026 diende België een kandidatuur in bij UNESCO om FLAME - European Centre for the Safeguarding of Living Heritage te laten erkennen als UNESCO Categorie 2-centrum. FLAME treedt naar voren als Europees expertisecentrum en hub voor co-creatie, kennisdeling en beleidsontwikkeling in het kader van de UNESCO 2003 Conventie. 

De kandidatuur werd voorbereid door een brede werkgroep onder leiding van het Departement Cultuur, Jeugd en Media, met vertegenwoordigers van Werkplaats immaterieel erfgoed, de Vlaamse UNESCO‑Commissie, het Departement Kanselarij en Buitenlandse Zaken, het kabinet Cultuur, de Diplomatieke Vertegenwoordiging van Vlaanderen bij UNESCO en de UNESCO‑leerstoel aan VUB/UAntwerpen. Na een evaluatie door UNESCO kan FLAME - indien goedgekeurd - vanaf 2028 officieel als Categorie 2‑centrum opereren. Europa zou daarmee voor het eerst een erkend centrum krijgen dat zich specifiek richt op immaterieel erfgoed, wat Vlaanderen een sterke strategische positie geeft binnen het internationale erfgoednetwerk.

Sinds 2008 spelen een aantal organisaties in op het UNESCO-beleid en het groeiende Vlaamse beleid rond immaterieel cultureel erfgoed. Stapsgewijs groeide een uitgebouwd professioneel netwerk dat actief ondersteunt en bemiddelt bij het borgen van immaterieel erfgoed, met een brede en diverse participatie van erfgoedgemeenschappen en een waaier van samenwerkingsprocessen in de hele erfgoedsector in Vlaanderen. 

In afspraak met de Vlaamse overheid, nam tapis plein vzw vanaf 2011 een trekkersrol op om het immaterieel-erfgoednetwerk (op gang) te trekken en te coördineren binnen de sector. Zo kwam er een ICE-trekkersnetwerk, wat zich later transformeerde tot het Domeinnetwerk immaterieel erfgoed, dat diverse organisaties met expertise in de verschillende immaterieel-erfgoeddomeinen samenbrengt.

Om dit netwerk actief te faciliteren en te coördineren, is er sinds 2017 een ‘immaterieel-erfgoedorganisatie’ ingebed in het Vlaams Cultureelerfgoeddecreet. Tapis plein vzw transformeerde hierdoor naar Werkplaats immaterieel erfgoed, die sinds 2019 aangesteld is als organisatie voor het immaterieel erfgoed in Vlaanderen. 

Overheid en erfgoedorganisaties in het veld zetten samen de schouders onder de ontwikkeling en uitvoering van het beleid voor immaterieel erfgoed. Het netwerk van erfgoedwerkers - van collectiebeherende organisaties tot tal van dienstverleners - verbindt, overbrugt en vertaalt beleid naar praktijk, en vice versa. 

In opdracht van het Departement Cultuur, Jeugd en Media van de Vlaamse overheid startte Werkplaats immaterieel erfgoed in de loop van 2025 met een eerste veldonderzoek naar immaterieel-erfgoedgemeenschappen in Vlaanderen en Brussel. Het onderzoek biedt inzicht op wie vandaag actief is in het veld van immaterieel erfgoed, welke praktijken beoefend worden en welke noden er leven bij de betrokkenen. In februari 2026 zijn de resultaten gepubliceer in een rapport.