Haarhangen in circus

Oorsprong 
De oorsprong van haarhangen wordt vaak in China gesitueerd, waar mannen aan hun vlechten hingen. De praktijk heeft zich sindsdien verder ontwikkeld en kent verschillende technische, artistieke en lichamelijke benaderingen. 

Voorbereiding en uitvoering 
Het beoefenen van haarhangen vraagt altijd een zorgvuldige voorbereiding. Eén mogelijke technische benadering, die in Vlaanderen momenteel het meest wordt toegepast, is het bevestigen van het haar aan een ring. Het haar wordt eerst zorgvuldig gekamd om alle klitten eruit te halen en dan in een staart hoog op het hoofd gebonden. Vervolgens worden twee vlechten gemaakt die samen aan een metalen ring op het hoofd worden bevestigd. Rond de vlechten wordt een katoenen touw aangebracht. Het maken van deze constructie neemt ongeveer twintig minuten in beslag en maakt deel uit van het ritueel van de voorbereiding.  

Het haar wordt nat gemaakt en tijdens het uitvoeren van de act natgehouden. Voor de artiest is ook lichamelijke en mentale voorbereiding belangrijk. Stretching, concentratie en het bewust klaarmaken van lichaam en hoofd maken hier deel van uit.  

Rigging (de discipline en hijstechniek die zich bezighoudt met het veilig ophangen, ondersteunen en installeren van materialen en constructies in de lucht) is een essentieel onderdeel van de techniek. Er zijn ook altijd mensen specifiek verantwoordelijk voor het hijsen. Het is dus per definitie werk van twee personen, terwijl vaak maar één persoon zichtbaar is voor het publiek. Een goede kennis van het materiaal, de bevestiging en het hijssysteem is onmisbaar om de veiligheid te waarborgen.  

Ook de lichamelijke gevolgen van haarhangen vragen kennis en ervaring. De druk op de hoofdhuid en de positie van het hoofd kunnen bijvoorbeeld misselijkheid veroorzaken. Gember eten voor de training of voorstelling kan hierbij helpen. 

Meer dan technisch 
Haarhangen heeft een heel eigen verhouding tot pijn, risico, concentratie en overgave. Het publiek ziet een lichaam dat schijnbaar moeiteloos zweeft, terwijl de techniek juist een intense lichamelijke inspanning en voorbereiding vraagt. Voor sommige beoefenaars is haarhangen een meditatieve bewegingspraktijk. De beoefenaar geeft zich letterlijk over aan een constructie die aan het eigen haar verbonden is en beweegt tussen spanning en ontspanning, controle en loslaten. De langzame bewegingen, rotaties en zwevende houdingen kunnen een hypnotiserend effect hebben. Pijn en lichamelijke intensiteit maken daarbij deel uit van de ervaring, maar zijn niet noodzakelijk het doel op zich. 

Leren en doorgeven 
Ingrid Esperanza is internationaal een belangrijke kennisdrager en schakel in de overdracht van haarhangen. Ze beoefent de techniek al bijna twintig jaar en heeft zich de voorbije jaren steeds verder in de praktijk verdiept. Vanuit haar eigen werk onderzoekt ze de verbinding tussen haarhangen, dans, beweging en lichaamsbewustzijn. Ze ontwikkelde een holistische benadering waarbij niet alleen de technische uitvoering en de poses centraal staan, maar ook aandacht voor ademhaling, lichaamssensaties, concentratie en bewustzijn.  

Ingrid reist de wereld rond als circusartieste, maar ook om haar kennis over haarhangen te delen. Rond haar werk groeide een gemeenschap van beoefenaars die technische kennis, ervaring en manieren om zorg te dragen voor het haar en lichaam met elkaar delen. Ook in België gaf ze al workshops en begeleidde ze artiesten.  

Voor de voorstelling Mystica van MovedbyMatter vroeg Kasper Vandenberghe haar als coach voor de haarhangers. Bij de start van dit project organiseerden ze een open stage voor geïnteresseerde artiesten. Jakobe Geens was één van de deelnemers aan deze stage en ging daarna zelf verder met haarhangen. In haar werkruimte oefende ze eerst om steeds iets langer te kunnen blijven hangen en voegde ze vervolgens geleidelijk bewegingen toe. Voor haar werd haarhangen ook een oefening in loslaten en tijd nemen.  

Van techniek naar voorstelling 
Jakobe maakt momenteel een voorstelling waarin ze vertrekt vanuit haarhangen als circustechniek en onderzoekt hoe deze techniek kan functioneren binnen een voorstelling voor jongeren. De techniek vormt het vertrekpunt, maar wordt via circografie (dramaturgie voor circus) en scenografie opnieuw geïnterpreteerd. De voorstelling draait rond het spanningsveld tussen orde en chaos. De haarhanger slingert tussen twee personages: een acteur die met woord en partnering de orde verbeeldt, en een danser-acrobaat die de rigging voor zijn rekening neemt en de chaos belichaamt. 

Deze omschrijving werd geschreven door CEMPER, Centrum voor Muziek-en Podiumerfgoed, op basis van een gesprek met Jakobe Geens, 30-9-2026